Người đi tìm hương Ngọc Am

Anh Đỗ Đình Tuân.

Trong câu chuyện của mình, anh Tuân kể: Từ sự tò mò về loài cây từng được người dân địa phương nhắc đến, anh bắt đầu tìm đọc, hỏi chuyện, rồi tìm đến những nơi được cho là “thủ phủ” của Ngọc Am trong tự nhiên. Hoàng Su Phì, Xín Mần, Lao Chải, Vị Xuyên..., những địa danh vốn đã quen thuộc với những người yêu núi rừng Tuyên Quang lại trở thành nơi anh Tuân nhiều lần tìm đến.

Đường xa, địa hình hiểm trở, việc xác định vị trí cây không dễ; có khi đi cả quãng đường dài mới tìm được một cây, nhưng để xác định cây đó có phù hợp làm nguồn giống hay không lại phải quan sát kỹ đặc điểm sinh trưởng, gốc rễ, tán cây, thời điểm ra hoa, kết hạt. Khó nhất là tìm hạt giống, mùa thu hái hạt của Ngọc Am không kéo dài trong tháng 11, nếu bỏ lỡ thời điểm thích hợp phải chờ đến vụ sau.

Trong khi đó, không phải cây nào cũng cho hạt đạt chất lượng, có những chuyến đi, anh Tuân xuất phát từ sáng sớm, đường càng vào sâu càng khó đi. Nhưng cái khó của đường núi không lớn bằng quyết tâm của người đi tìm giống cây quý. Khi phát hiện một cây khỏe mạnh, có đặc điểm tốt, anh Tuân lại cẩn thận tìm hiểu, ghi nhớ vị trí, theo dõi mùa hạt; anh lựa chọn hạt từ những cây lớn, sinh trưởng khỏe mạnh, nằm ở vị trí tương đối độc lập nhằm hạn chế nguy cơ lai tạp. Với anh Tuân, nhân giống không chỉ là làm cho cây nảy mầm, mà phải bắt đầu từ việc giữ được nguồn gen và những giá trị của giống Ngọc Am.

Có hạt trong tay mới chỉ là bước đầu, anh Tuân tiếp tục tự tìm hiểu cách phơi, xử lý, ngâm ủ và gieo hạt. Ngọc Am không phải loại cây cứ gieo xuống đất là có thể dễ dàng nảy mầm, mỗi công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ, hạt được xử lý chưa phù hợp thì tỷ lệ nảy mầm thấp; chăm sóc cây con không đúng kỹ thuật, cây cũng khó phát triển. Qua những lần thử nghiệm thất bại là bài học để anh Tuân làm lại, thay đổi từng khâu, quan sát từng lứa cây. Có những ngày dành phần lớn thời gian bên những khay cây giống, kiểm tra độ ẩm, theo dõi mầm, chăm sóc từng cây non. Cứ thế, từ một vài hạt giống ban đầu, những mầm xanh đầu tiên nhú lên. Với người ngoài, đó có thể chỉ là một cây con nhỏ bé, nhưng với anh Tuân, mỗi mầm cây ấy là kết quả của một hành trình dài, từ những chuyến đi giữa núi rừng đến những ngày tháng thử nghiệm trong vườn ươm.

Cũng từ những cây đầu tiên ấy anh có thêm niềm tin để tiếp tục công việc của mình. Đến tháng 8-2026, số cây giống Ngọc Am anh nhân ươm thành công đã lên tới hơn 5 vạn cây. Con số ấy khiến người yêu cây như anh vui, nhưng điều anh quan tâm hơn là những cây giống ấy sẽ được trồng ở đâu, sinh trưởng thế nào và có thể tiếp tục tạo ra nguồn giống ra sao. Bởi với anh, nhân được một cây giống mới chỉ là bắt đầu.

Những cây Ngọc Am do anh Tuân tuyển chọn và nhân ươm hiện đã được đưa đến trồng ở nhiều địa phương của Tuyên Quang, Phú Thọ, Hà Nội, Bắc Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên, Thanh Hóa, Bạc Liêu, Hậu Giang, Tiền Giang... Đáng chú ý, nhiều cây giống được trồng tại Vườn quốc gia Tam Đảo (Phú Thọ), với anh Tuân đây là một trong những hướng đi có ý nghĩa, bởi cây được trồng trong môi trường gần với điều kiện tự nhiên, qua đó có thêm cơ sở để theo dõi quá trình sinh trưởng, phát triển.

Anh Đỗ Đình Tuân giới thiệu về quá trình ươm, nhân giống cây Ngọc Am.

Những cây Ngọc Am hôm nay còn nhỏ, nhưng phía sau chúng là câu chuyện dài của bảo tồn nguồn gen. Anh Tuân không coi việc nhân giống đơn thuần là một công việc tạo ra cây giống để cung cấp cho người trồng, điều anh muốn là ngày càng có nhiều người hiểu hơn về Ngọc Am, biết cách lựa chọn cây giống có nguồn gốc rõ ràng và cùng chung tay trồng, chăm sóc loài cây quý này. Có người trồng một vài cây trong vườn nhà. Có người trồng thành khuôn viên, tạo bóng mát. Có người quan tâm đến giá trị tinh dầu, cảnh quan và nghiên cứu. Cũng có người kỳ vọng vào giá trị lâu dài của gỗ. Nhưng dù trồng với mục đích nào, điều quan trọng nhất vẫn là cây phải được chăm sóc đúng cách và có thời gian để sinh trưởng.

Nhìn những cây Ngọc Am non xanh mướt, khó ai hình dung phía sau mỗi cây là cả một hành trình dài. Đó là những chuyến đi tìm cây giữa núi rừng, những lần chờ mùa hạt, những thử nghiệm gieo ươm và cả những ngày kiên nhẫn chăm sóc. Nhưng với anh Tuân, có lẽ điều đáng vui nhất không nằm ở số lượng cây đã ươm được, mà ở việc từ những hạt giống từng hiếm hoi ấy, hôm nay đã có thêm hàng vạn mầm xanh hiện diện ở nhiều vùng đất, ngày càng có nhiều người biết đến cây Ngọc Am và cùng tham gia bảo tồn.

Đồng chí Mai Thị Niệm, Chủ tịch UBND xã Tân Trịnh đánh giá: Việc anh Tuân dành thời gian, công sức nghiên cứu đặc tính sinh trưởng, tìm cách nhân giống, chăm sóc và từng bước mở rộng diện tích trồng cây gỗ quý Ngọc Am ra các địa phương có ý nghĩa trong việc nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ, phát triển các loài cây bản địa. Thời gian tới, xã định hướng phối hợp với cơ quan chuyên môn hướng dẫn người dân bảo tồn nguồn giống, hoàn thiện quy trình nhân giống, chăm sóc và từng bước xây dựng các mô hình trồng thử nghiệm phù hợp. Cùng với đó, khuyến khích anh Tuân tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm, cung cấp cây giống có nguồn gốc rõ ràng, tạo tiền đề hình thành vùng trồng tập trung, mở thêm hướng sinh kế lâu dài cho người dân gắn với bảo vệ rừng.

Trong những ngày cuối hạ, giữa màu xanh của những cây Ngọc Am đang được chăm sóc, câu chuyện về anh Đỗ Đình Tuân gợi lên một cảm nhận đẹp về cách con người ứng xử với thiên nhiên, không phải khai thác đến tận cùng những gì núi rừng ban tặng, mà tìm cách giữ lại, nhân lên và trao truyền cho thế hệ mai sau. Mỗi cây Ngọc Am được trồng xuống hôm nay như một lời gửi gắm nhẹ nhàng với tương lai để một ngày nào đó, hương thơm của loài cây quý từ núi rừng Tuyên Quang không chỉ còn trong ký ức, mà tiếp tục hiện diện trong những khu rừng, những khu vườn xanh và trong câu chuyện về cách con người gìn giữ những giá trị mà thiên nhiên đã ban tặng.

Bài, ảnh: Hoàng Ngọc