Từ chợ phiên đến chợ số nối dài bản làng ra thế giới

Chợ quê vốn là làng quê thu nhỏ, là hình ảnh đọng lại trọn vẹn bản sắc văn hóa Việt Nam. Tại vùng đất Tuyên Quang, chợ phiên vùng cao giờ đây không còn bị đóng khung sau những dãy núi tai mèo mà đang trở thành một không gian kinh tế số vươn tầm ra thế giới. Hành trình “đưa chợ phiên lên chợ số” không đơn thuần là một giải pháp công nghệ, mà là bước chuyển mình chiến lược về sinh kế: biến tri thức bản địa thành giá trị thương mại, chuyển tư duy tự cung tự cấp sang kinh tế nông nghiệp số. Từ những cá nhân tiên phong đột phá tư duy, các hợp tác xã nâng tầm chuyên nghiệp cho đến sự đồng hành của cả hệ thống chính trị, chợ số đang mở ra lối thoát nghèo bền vững - nơi giá trị văn hóa vừa được gìn giữ, vừa trực tiếp nuôi sống bản làng.

Kỳ 1: Gùi nông sản qua miền sóng số

Bao đời nay, người dân vùng cao Tuyên Quang phải chờ đến ngày chợ phiên, chợ lùi từ 6 - 7 ngày mới gùi nông sản xuống chợ bán. Giờ đây, chỉ với chiếc điện thoại thông minh kết nối internet, một phiên chợ có thể mở ngay bên nương, dưới hiên nhà; hàng hóa vượt núi đến với khách hàng ở những miền xa. Hành trình bứt phá ấy là bước chuyển mình từ chợ phiên truyền thống đến chợ số - một hành trình công nghệ vừa mở rộng không gian tiêu thụ nông sản, vừa đưa những câu chuyện văn hóa bản địa vượt khỏi giới hạn bản làng, được thắp sáng bởi tinh thần dấn thân của các cá nhân, hợp tác xã và những cán bộ tiên phong.

Hiện nay, trên toàn tỉnh có 262 chợ truyền thống đang hoạt động (trong đó: 01 chợ hạng 1; 6 chợ hạng 2; 251 chợ hạng 3 trong đó phần lớn là chợ phiên, một số chợ chỉ họp 3 lần/tháng).

Gà vừa gáy sáng, chị Vương Thị Sính, xã Sà Phìn đã thức giấc, chuẩn bị xuống chợ. Hôm nay chị mang theo rượu ngô, cắp nách 2 con gà và một ít rau xuống chợ bán. 3 km đường đèo, phải mất hơn 1 giờ đi bộ, nhưng chị háo hức lắm. Chị kể: Cả tuần chỉ chờ đến chợ phiên để mang đồ đi bán, đổi lấy tiền mua thực phẩm. Nhiều gà lắm nhưng mỗi lần xuống chợ cũng chỉ mang được vài con”.

Cũng giống như chị Sính, từ những ngả đường núi, phụ nữ vùng cao lầm lũi gùi nông sản xuống chợ. Ở miền núi, khoảng cách không chỉ được đo bằng cây số mà còn bằng thời gian và sự nhọc nhằn của những bước chân. Một chuyến hàng phải vượt qua những con dốc quanh co, một ngày mưa có thể khiến việc đi lại bị gián đoạn. Với những hộ sản xuất nhỏ lẻ, chợ phiên là cánh cửa gần như duy nhất để đưa nông sản đến tay người tiêu dùng.

Lãnh đạo xã Nhữ Khê giới thiệu nông sản qua mạng xã hội giúp tiêu thụ sản phẩm cho Nhân dân.

Có những sản vật vừa thu hoạch hôm nay nhưng phải chờ đến phiên chợ sau mới bán được. Nếu lỡ một phiên, người dân có thể phải đợi thêm bảy ngày. Rau củ, hoa quả tươi không thể giữ mãi chất lượng; công sức chăm sóc nhiều tháng trời đôi khi phụ thuộc vào vài giờ mua bán ngắn ngủi. Người bán mang hàng đến chợ, nhưng giá cả lại phụ thuộc vào lượng người mua, thương lái và khả năng thương lượng tại thời điểm ấy.

Chợ phiên vì thế mang trong mình hai mặt của đời sống vùng cao. Đó là không gian văn hóa giàu bản sắc, nhưng cũng là giới hạn của một phương thức tiêu thụ nông sản còn phụ thuộc nhiều vào địa hình, thời tiết và tập quán giao thương. Hiện nay, phần lớn các xã vùng cao Tuyên Quang vẫn duy trì chợ phiên như một nét văn hóa độc đáo của vùng dân tộc thiểu số. Họ đến để giao lưu, gặp gỡ bạn bè, trao đổi những mặt hàng cần thiết, còn phương thức mua sắm đang chuyển dịch lên một không gian mới.

Sự bế tắc của phương thức tiêu thụ cũ chỉ thực sự bị đập tan khi những nông dân thế hệ mới chọn cách “kết nối sóng số” để tự định giá sản phẩm và mở rộng thị trường ngay từ hiên nhà.

Tại thôn Bó Ngoạng (xã Minh Quang), anh Lý Văn Mài (dân tộc Mông, sinh năm 1991) từng nhiều lần thất bại với cây ngô, con lợn vì phụ thuộc vào thương lái. Trăn trở tìm hướng thoát nghèo, anh đưa dứa mật về trồng trên đất Noong Cuồng, cho quả to nặng tới 2,5 kg. Nhưng điểm đột phá nằm ở tư duy tiêu thụ: thay vì chờ người mua ra chợ phiên, vợ chồng anh dùng điện thoại livestream ngay tại vườn, minh bạch từ quy trình trồng đến chất lượng quả.

Với giá ổn định 30.000 đồng/kg, ngay vụ đầu anh thu về gần 50 triệu đồng. Từ thành công này, anh Mài tiếp tục mở rộng lên 3.000 gốc dứa và trở thành người truyền cảm hứng, trực tiếp hướng dẫn bà con trong thôn cùng livestream bán hàng - một mô hình kinh tế mới được Bí thư Chi bộ thôn đánh giá rất cao.

Cùng tinh thần dấn thân ấy, chị Ma Thị Nâng (thôn Thượng Giáp, xã Thượng Nông) không chấp nhận để bí xanh, măng khô hay các sản phẩm từ lá, quả ổi quanh quẩn ở chợ làng. Chị tự mày mò quay video, livestream trên TikTok, Facebook. Sự kiên trì và chữ tín đã giúp chị tiêu thụ gần 3 tấn nông sản cho gia đình và bản làng, đưa đặc sản quê nhà theo những chuyến xe đến với người tiêu dùng khắp các tỉnh, thành.

Nếu những hộ nông dân tiên phong mở ra những gian hàng trực tuyến từ chính hiên nhà mình thì các hợp tác xã đang từng bước tổ chức lại hoạt động sản xuất, kinh doanh theo hướng chuyên nghiệp hơn. Tại thôn Đồng Kem, xã Đồng Yên, bà Mạc Thị Miến, Giám đốc Hợp tác xã Nông sản Dầu lạc Đồng Yên, là một trong những người mạnh dạn thay đổi cách làm. Nhận thấy củ lạc đỏ, lạc trắng trồng trên đồng đất quê hương có hàm lượng tinh dầu cao, hương vị thơm ngậy nhưng bán dưới dạng nguyên liệu thô thì giá trị còn thấp, bà cùng các thành viên đầu tư máy móc chế biến, sản xuất dầu lạc nguyên chất.

Sản phẩm đạt chứng nhận OCOP 3 sao, từng bước tạo dựng chỗ đứng trên thị trường. Nhưng thay đổi đáng kể hơn là cách hợp tác xã tiếp cận người tiêu dùng. Ở tuổi ngoài 50, bà Miến tự học cách sử dụng mạng xã hội, tham gia livestream, giới thiệu quy trình sản xuất, công dụng và chất lượng từng sản phẩm. Không chỉ bán một chai dầu lạc, bà còn kể câu chuyện về vùng nguyên liệu, cách làm và công sức của những người nông dân Đồng Yên. Tinh thần học hỏi ấy đã giúp bà trở thành một trong hai công dân học tập tiêu biểu của tỉnh được Hội Khuyến học Việt Nam tuyên dương toàn quốc.

Tại Hội chợ Thương mại Quốc tế Việt - Trung (Tuyên Quang) năm 2026, hoạt động livestream quảng bá sản phẩm OCOP lần đầu được tổ chức bài bản ngay trong không gian hội chợ, thu hút hàng chục nghìn lượt xem trực tiếp trên các nền tảng số. Những giám đốc, phó giám đốc hợp tác xã trong trang phục truyền thống của dân tộc Tày, Dao, Mông vừa pha trà, giới thiệu quy trình canh tác, vừa tương tác với người mua qua màn hình điện thoại.

Hình ảnh ấy gợi ra một cách nhìn khác về chợ phiên trong thời đại công nghệ. Những gian hàng không còn chỉ hiện diện ở một địa điểm, trong một khoảng thời gian nhất định. Người bán có thể đứng giữa không gian hội chợ, nhưng người xem lại ở nhiều tỉnh, thành, thậm chí ở những nơi cách xa hàng trăm cây số. Sản phẩm được giới thiệu cùng hình ảnh người làm ra nó, vùng nguyên liệu và những câu chuyện gắn với đời sống bản địa.

Còn tại xã Kiên Đài, đồng chí Lâm Thị Hồng Ngân, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã và đồng chí Bùi Mạnh Hùng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã đã trực tiếp cùng người dân livestream giới thiệu hoa sâm bố chính trên trang “Chợ vùng cao Kiên Đài”. Ngay giữa vườn sâm, những người đứng đầu cấp ủy, chính quyền cùng bà con thu hái, giới thiệu sản phẩm, pha trà hoa sâm mật ong và trò chuyện với người tiêu dùng.

Tại xã Đồng Yên, Bí thư Đảng ủy Phạm Hồng Thanh cũng trực tiếp tham gia quảng bá nông sản địa phương qua các buổi phát sóng trực tiếp. Còn ở xã Nhữ Khê, đồng chí Ngô Thị Thu Thủy, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy và đồng chí Nguyễn Trường Giang, Phó Chủ tịch UBND xã đã cùng người dân giới thiệu các sản phẩm như ổi, lê, trứng vịt, mì khô, chè Bát Tiên trong không gian “Chợ chuyển đổi số Nhữ Khê”. Sau 90 phút livestream, phiên chợ thu về hơn 52 triệu đồng. Những tiếng đọc đơn hàng, thông báo chuyển khoản liên tục vang lên tại điểm phát sóng. Con số ấy cho thấy sức mua có thể được kết nối nhanh chóng khi người bán biết tận dụng công nghệ, biết giới thiệu đúng sản phẩm và tiếp cận đúng khách hàng.

Tại phường An Tường, đồng chí Nguyễn Thanh Vân, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ kiêm Bí thư Đoàn Thanh niên phường, đã khởi xướng mô hình livestream bán nhãn, huy động đoàn viên thanh niên hỗ trợ nông dân tạo tài khoản, giới thiệu sản phẩm, đóng gói và vận chuyển. Sáng kiến này giúp tiêu thụ hàng tấn nhãn tươi, đồng thời đưa chị trở thành một trong 15 cá nhân xuất sắc toàn quốc được trao giải thưởng tại lễ “Vinh danh Người truyền lửa”.

Từ những mô hình cụ thể, có thể thấy chuyển đổi số đang dần hình thành một phương thức kết nối mới giữa chính quyền, hợp tác xã, người sản xuất và người tiêu dùng. Chợ số không còn là câu chuyện riêng của một vài cá nhân biết sử dụng điện thoại, mà đang được mở rộng thành hoạt động có sự đồng hành của cả cộng đồng.

(còn nữa)

Bài, ảnh: Biện Luân, Thu Phương, Lê Duy