Truyện ngắn: Nỗi lòng với bản

Ngày nhận quyết định điều động về công tác tại một xã vùng cao, Tuấn không khỏi băn khoăn. Quê anh đường sá thuận tiện, nhà cửa gần trung tâm, còn nơi anh sắp đến là một xã miền núi xa xôi, đường đi quanh co qua mấy con đèo. Bố mẹ biết chuyện đều lo lắng, nhất là mẹ anh. Bà sợ con trai vất vả nên dặn nếu không quen thì tìm cách xin chuyển về gần nhà.

Ngày đầu tiên đến nhận công tác, trời mưa lất phất. Trụ sở xã nằm trên một quả đồi thấp, phía trước là con đường đất đỏ dẫn xuống các bản. Những mái nhà sàn nằm rải rác bên sườn núi, khói bếp chiều bay lên giữa màn sương. Tuấn được phân công phụ trách lĩnh vực văn hóa - xã hội, đồng thời tham gia các công việc chung của địa phương. Người bàn giao công việc cho anh là ông Phúc, Chủ tịch UBND xã. Sau khi giới thiệu qua tình hình địa phương, ông đưa cho Tuấn tập hồ sơ rồi căn dặn:

- Việc ở xã mình không chỉ có giấy tờ đâu chú. Có những chuyện phải xuống tận bản, ngồi với bà con mới hiểu được.

Minh họa: Bích Ngọc

Tuấn gật đầu. Anh nghĩ đó cũng là lời nhắc nhở thường tình của người lãnh đạo dành cho cán bộ mới. Những ngày đầu, công việc của anh chủ yếu là xử lý hồ sơ, thống kê số liệu, tổng hợp báo cáo. Cho đến một buổi sáng, chị cán bộ văn phòng báo có người dân đến hỏi về chế độ hỗ trợ sửa chữa nhà ở. Người phụ nữ ấy tên Súa, mặc chiếc áo chàm bạc màu, đi đôi dép nhựa lấm bùn, tay cầm tập giấy nhàu nát. Chị kể chồng mất sớm, hai mẹ con sống trong căn nhà sàn ở cuối bản. Mấy hôm trước, mưa lớn làm tốc một phần mái, nước dột xuống chỗ ngủ. Chị muốn hỏi xem gia đình có được hỗ trợ sửa nhà không. Tuấn kiểm tra giấy tờ, thấy hồ sơ còn thiếu một số xác nhận nên hướng dẫn chị bổ sung rồi hẹn hôm khác quay lại. Súa cầm tập giấy, đứng thêm một lúc như còn muốn hỏi điều gì, nhưng cuối cùng chỉ khẽ cảm ơn rồi ra về. Chiều hôm ấy, ông Phúc hỏi Tuấn về trường hợp của chị Súa. Nghe anh trình bày, ông bảo:

- Sáng mai chú cùng tôi xuống nhà chị ấy một chuyến.

Tuấn hơi ngạc nhiên. Anh nghĩ hồ sơ thiếu thì hướng dẫn người dân bổ sung, cần gì phải đi tận nơi. Tuy vậy, anh vẫn chuẩn bị theo lời ông.

**

Sáng hôm sau, hai người đi xe máy vào bản. Con đường nhỏ men theo sườn núi, có đoạn đất trơn khiến bánh xe liên tục trượt. Qua mấy khúc cua, họ mới đến được nhà Súa. Ngôi nhà sàn nằm cuối bản, phía sau có khoảng vườn nhỏ trồng rau cải và mấy gốc mận. Phần mái bị tốc được chèn tạm bằng những thanh gỗ. Đồ đạc trong nhà chẳng có gì đáng giá ngoài chiếc tủ cũ, cái giường và vài bao thóc đặt sát vách. Thấy cán bộ xã đến, Súa vội lấy ghế mời khách. Ông Phúc hỏi thăm chuyện làm ăn rồi cùng Tuấn xem phần mái nhà bị hư hỏng. Lúc ấy, Tuấn mới hiểu hoàn cảnh của người phụ nữ. Chị không chỉ thiếu giấy tờ mà còn thiếu tiền đi lại, thiếu người giúp sửa nhà và không biết phải hỏi ai về những chế độ mình có thể được hưởng. Ông Phúc bảo Tuấn ghi lại tình trạng nhà ở, hướng dẫn chị hoàn thiện thủ tục. Trước khi ra về, ông còn nhờ trưởng bản vận động một số người đến giúp gia đình lợp lại mái nhà. Trên đường về, Tuấn hỏi:

- Sao mình không đợi chị ấy bổ sung đủ giấy tờ rồi mới xuống kiểm tra hả bác?

Ông Phúc chậm rãi đáp:

- Bà con nhiều người không biết hết quy định. Mình chịu khó hướng dẫn thêm một chút thì dân đỡ phải đi lại nhiều lần, mất cả ngày công.

Câu nói ấy khiến Tuấn suy nghĩ. Anh nhận ra phía sau mỗi bộ hồ sơ là một hoàn cảnh mà nếu không tìm hiểu thì khó có thể hiểu hết.

Từ hôm đó, Tuấn chủ động xuống các bản nhiều hơn. Anh cùng trưởng thôn đến thăm những gia đình khó khăn, phối hợp với nhà trường tìm hiểu các trường hợp học sinh nghỉ học, hướng dẫn người dân hoàn thiện giấy tờ. Có lần, trưởng thôn báo một học sinh lớp bảy nghỉ học gần hai tuần. Đó là cháu Dũng, con trai anh Pẻng, một gia đình người Dao ở bản xa. Mẹ cháu bị ốm, bố đi làm thuê xa nhà, Dũng phải ở nhà trông em và làm việc vặt. Tuấn cùng trưởng thôn đến thăm, cậu bé ít nói, chỉ cúi đầu khi được hỏi chuyện học hành. Nhưng khi anh hỏi có muốn đi học lại không, Dũng khẽ gật đầu. Hôm sau, Tuấn cùng giáo viên chủ nhiệm đến nhà trao đổi với gia đình. Nhà trường và địa phương cùng vận động, một số người trong bản nhận giúp đỡ việc nhà để Dũng có thể trở lại lớp. Vài ngày sau, trên đường đi công tác, Tuấn gặp Dũng đang đeo chiếc ba lô cũ, vừa đi vừa chạy cho kịp giờ học. Thấy anh, cậu bé dừng lại, nở nụ cười thật tươi. Chuyện nhỏ ấy khiến Tuấn vui suốt cả buổi.

**

Thấm thoắt đã gần hai năm Tuấn về công tác tại xã. Anh dần quen với những chuyến xuống bản và công việc của một cán bộ cơ sở. Trong đợt vận động hiến đất mở rộng đường, gia đình ông Sáng chưa đồng ý vì tuyến đường đi qua vườn mận đang cho thu hoạch. Tuấn cùng trưởng thôn đến tìm hiểu mới biết đó là nguồn thu chính của gia đình, trong khi ông còn phải chăm sóc hai cháu nhỏ, con trai đi làm xa, con dâu sức khỏe yếu. Sau khi nghe ông Sáng trình bày, Tuấn giải thích lợi ích của con đường, đồng thời đề xuất lãnh đạo xã điều chỉnh hướng tuyến để giảm thiệt hại cho gia đình. Mọi việc cuối cùng được giải quyết ổn thỏa. Ngày khởi công, ông Sáng vui vẻ hiến đất, góp công và mang chè xanh ra mời mọi người.

Đầu mùa hạ năm ấy, một trận mưa lớn kéo dài. Gần nửa đêm, Tuấn nhận được tin nước từ trên núi đổ xuống, tràn vào nhà chị Súa. Anh lập tức cùng dân quân và đoàn thanh niên vào bản ứng cứu. Đường tối, nước chảy xiết, bùn đất ngập lối. Khi đến nơi, anh thấy mẹ con Súa đang trú dưới mái hiên nhà hàng xóm, một phần tường nhà đã đổ, không còn an toàn để ở. Thấy cán bộ xã đến, Súa bật khóc vì lo không biết hai mẹ con sẽ xoay xở ra sao. Tuấn cùng mọi người đưa mẹ con chị đến nơi an toàn, chuyển đồ đạc và kiểm tra khu vực sạt lở. Đêm ấy, anh cùng lực lượng trong xã ở lại nhà văn hóa thôn theo dõi tình hình.

Gần sáng, mưa mới ngớt. Nhìn mọi người lấm lem bùn đất, Tuấn nhớ lại lần đầu Súa tìm đến trụ sở xã với tập giấy nhàu nát trên tay. Anh hiểu rằng, phía sau mỗi bộ hồ sơ là một hoàn cảnh cần được quan tâm.

Những ngày sau, xã khẩn trương rà soát thiệt hại, bố trí cho mẹ con Súa ở tạm nhà người thân và hướng dẫn chị hoàn thiện hồ sơ đề nghị hỗ trợ. Cán bộ chuyên môn cùng bà con trong bản chung tay thu dọn đất đá, sửa chữa lại căn nhà. Hôm công việc gần xong, Súa mang một rổ ngô luộc ra mời mọi người. Chị ngượng ngùng bảo nhà chẳng có gì, chỉ có ít ngô mới luộc. Tuấn vui vẻ nhận một bắp ngô còn nóng. Anh thấy vẻ lo âu trên gương mặt chị đã vơi đi.

Đúng lúc ấy, con trai Súa đi học về. Với chiếc ba lô cũ trên vai, cậu bé ríu rít kể chuyện được cô giáo khen vì làm bài toán tốt. Súa nhìn con, nở nụ cười nhẹ nhõm. Nhìn hai mẹ con, Tuấn cảm thấy những vất vả trong đêm mưa vừa qua thật đáng giá.

**

Cuối năm, xã tổ chức họp tổng kết công tác. Báo cáo ghi nhận nhiều kết quả: đường giao thông được cải thiện, một số hộ khó khăn có thêm sinh kế, trẻ em được quan tâm đến trường, các chính sách an sinh được triển khai đến từng bản. Tuấn ngồi nghe, chợt nhớ đến những câu chuyện và gương mặt bà con mình từng gặp trong những chuyến đi cơ sở. Tan cuộc họp, ông Phúc gọi Tuấn ở lại. Ông sắp nghỉ công tác theo chế độ nên trao lại cho anh tập tài liệu về những việc còn dang dở, đồng thời dặn dò một số địa chỉ cần quan tâm. Tuấn hỏi:

- Bác nghỉ rồi chắc nhớ bà con lắm?

Ông Phúc cười hiền:

- Làm ở đây lâu, quen từng con đường, từng mái nhà. Nghỉ công việc thôi chứ tình cảm với bà con thì vẫn còn nguyên.

Trước khi ra về, ông nhắc Tuấn tiếp tục chịu khó xuống bản, việc gì làm được thì cố gắng giải quyết, việc gì chưa làm được phải nói rõ với người dân, đừng hứa cho xong.

Tuấn lặng im. Anh hiểu đó là kinh nghiệm quý mà người đi trước muốn gửi gắm.

Một sáng đầu xuân, Tuấn trở lại thăm gia đình Súa. Căn nhà đã được sửa sang chắc chắn hơn, mấy gốc mận trước sân bắt đầu nhú nụ. Súa vui vẻ kể con trai đã đi học đều, cuộc sống cũng dần ổn định. Trước khi anh về, chị lấy một túi măng khô trong nhà gửi làm quà. Tuấn định từ chối nhưng Súa cười:

- Cán bộ giúp mẹ con tôi nhiều rồi. Có ít măng nhà làm, anh cứ nhận cho tôi vui.

Anh đành nhận, lòng thấy ấm áp. Trên đường về trụ sở, Tuấn đi qua những mái nhà sàn nép bên sườn núi. Con đường đất ngày nào giờ đã được đổ bê tông, từng tốp học sinh ríu rít đạp xe về nhà. Anh nhớ lại ngày đầu mới nhận công tác, khi còn nghĩ chỉ cần hoàn thành tốt những nhiệm vụ được giao. Giờ đây, anh hiểu công việc của người cán bộ xã không chỉ nằm trong những bản báo cáo hay con số, mà còn ở việc lắng nghe, thấu hiểu và giúp người dân tháo gỡ khó khăn.

Phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm. Tuấn biết mình không thể thay đổi tất cả, nhưng sẽ cố gắng làm tốt từng việc nhỏ, để bà con thêm yên lòng, những đứa trẻ được tiếp tục đến trường và những mái nhà luôn có hơi ấm sau mỗi mùa mưa.

Nguyễn Văn Nhật Thành