Người trẻ mê Then cổ

Ở bản Chẩu Quân, xã Bình An, bà con quanh vùng vẫn quen gọi anh Ma Văn Quản bằng cái tên gần gũi: “thầy Then trẻ”. Chàng trai thế hệ 8x này giữ nếp sống dung dị của người miền núi. Ngày ngày, anh vẫn lên nương, làm ruộng, nhưng trong gian nhà sàn ấm cúng, cây đàn tính bằng quả bầu già luôn được treo ở nơi trang trọng nhất.

Nghệ nhân Ma Văn Quản biểu diễn hát Then tại Hội thảo công nghiệp văn hóa Việt Nam hội nhập và phát triển tại Hà Nội.

Người Tày ở Bình An ai cũng yêu văn nghệ, nhưng để nắm giữ được cội nguồn sâu xa của Then thì trong vùng không có nhiều người như anh Quản. Gia tài lớn nhất của anh là hàng trăm làn điệu Then cổ được tích lũy qua năm tháng dày công học hỏi. Khác với những bài Then mới có tiết tấu vui tươi, Then cổ mang lề lối khắt khe, gắn với nghi lễ cúng bản, giải hạn và cả những điệu Then đám cưới ấm cúng, chúc phúc cho đôi lứa trăm năm thuận hòa.

Nhận về mình “sứ mệnh” giữ lửa, hằng năm anh Quản đều đặn mở các lớp học miễn phí ngay tại nhà cho các em nhỏ trong bản, mỗi khóa chừng 10 học trò. Anh kiên nhẫn nắn từng ngón tay búng dây cước, uốn từng cách nhả chữ tiếng Tày cổ sao cho tròn vành, rõ nghĩa. Không chỉ dạy ở nhà, anh còn lặn lội đến các điểm trường học, sang từng bản xa để truyền lửa cho học trò nhỏ.

Từ lớp học của anh, nhiều người đã tự tin đem tiếng đàn đi biểu diễn. Chị Nông Thị Bảo, người xã Bình An, bộc bạch: “Mình tham gia lớp học Then của thầy giáo được 3 tháng, mình tham gia biểu diễn nhiều chương trình lắm. Mình vui vì được góp phần mang Then xuống núi. Người trẻ yêu Then thì sẽ cùng Then lan tỏa khắp mọi nơi”.

Cũng lớn lên cùng câu Then ngọt ngào nhưng con đường đến với cây đàn Tính của chàng trai Phùng Văn Tiến, xã Phù Lưu lại là chuỗi ngày nỗ lực vượt khó. Gia đình Tiến không có ai biết đàn, hát Then, nhưng từ nhỏ nghe các bà, các chị ngân nga điệu hát của dân tộc mình, cậu bé Tiến đã mê mẩn. Không có người dạy, Tiến tự học qua đài, tivi rồi sau này là mạng xã hội.

Mãi đến năm 2019, khi theo học đại học tại Hà Nội, Tiến tranh thủ đi làm thêm để chắt chiu từng đồng mua được cây đàn đầu tiên. Chàng sinh viên vùng cao nâng niu mang đàn về ký túc xá, gảy liền mấy bài cho bạn bè cùng phòng nghe trong niềm hạnh phúc giản dị.

Cùng chung ngọn lửa giữ nếp xưa ấy, cô gái Tày thế hệ 9x Nguyễn Thị Cánh cũng chọn cách cắm rễ sâu vào đời sống di sản. Vừa dạy hát cho lũ trẻ trong bản, Cánh vừa dành trọn tâm sức để bảo tồn những nét văn hóa nguyên bản nhất. Cô gái trẻ tâm sự về mối duyên đời mình: “Em muốn tự giao trọng trách của mình là một nàng Then. Một người con gái gắn bó với Then một cách trọn vẹn nhất! Sống cùng Then và chết cũng theo Then về trời…”.

Nghệ nhân Chu Thạch phát triển Then trên các trang mạng xã hội.

Không giấu vốn liếng cho riêng mình hay đóng khung sau nếp nhà sàn, những người trẻ yêu Then hôm nay sớm nhận ra: muốn di sản sống khỏe trong thời đại mới, phải chủ động mở ra những lối đi linh hoạt và sáng tạo. Với nghệ nhân Ma Văn Quản, tài năng diễn xướng thuần thục đã giúp anh liên tiếp khẳng định bản sắc Then cổ trên các sân chơi lớn toàn quốc. Năm 2012, anh đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan hát Then toàn quốc lần thứ 4 ở Lạng Sơn với trích đoạn “Bụt giả chết”. Năm 2013 đoạt giải Vàng tại Liên hoan dân ca Việt Nam khu vực miền núi phía Bắc tại Thái Nguyên với bài “Lời nàng Nhình”. Năm 2014 đoạt giải Vàng tại Liên hoan diễn xướng toàn quốc lần thứ nhất ở Lâm Đồng với tiết mục “Sự tích 12 mặt trời”.

Mới đây, tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế - Văn phòng Chính phủ (Hà Nội), trong khuôn khổ Hội thảo “Công nghiệp Văn hóa Việt Nam hội nhập và phát triển”, anh cùng nghệ nhân pha trà Ma Văn Yêu đã giới thiệu mô hình tiệc trà kết hợp hát Then.

Suốt 10 phút trình diễn, lời Then mộc mạc: “Rót chén trà mời du khách gần xa, Shan tuyết ngàn năm tỏa hương thơm ngát…” hòa cùng tiếng tính tẩu và những chén trà Shan tuyết ấm nóng đã để lại ấn tượng sâu đậm cho các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa, mở ra hướng đi biến di sản thành sản phẩm trải nghiệm du lịch thực tế.

Trong khi đó, giữa nhịp sống bận rộn nơi phố thị, chàng cử nhân Phùng Văn Tiến lại chọn công nghệ số làm cầu nối trao truyền. Sau giờ làm việc văn phòng, Tiến quay các video gảy đàn đăng lên TikTok và Facebook. Kênh TikTok cá nhân của anh thu hút gần 7.000 người theo dõi với hơn 156.000 lượt thích. Khi thấy nhiều người ở xa muốn học, Tiến quyết định mở các lớp dạy đàn Tính, hát Then online.

Anh tự soạn giáo án, dùng ứng dụng hỗ trợ để hướng dẫn học viên chuẩn hóa từng nốt nhạc, tư thế cầm đàn và luyện ngón. Đến nay, Tiến đã mở được 5 khóa học trực tuyến với học viên từ Lào Cai, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn đến TP. Hồ Chí Minh. Chị Lưu Thị Hiền, xã Đàm Thủy, Cao Bằng chia sẻ: “Biết thầy dạy online, mình đăng ký học ngay vì rất thuận tiện. Thầy dạy dễ hiểu, sau 10 buổi mình đã vừa đàn vừa hát được 3 bài cơ bản gồm Lời cây đàn Tính, Đi học, Đường về bản em”.

Hiện Tiến còn đảm nhiệm vai trò Chánh Văn phòng, Ủy viên Ban Chấp hành, Thư ký Liên chi hội Di sản Then Việt Nam, tích cực tham gia tổ chức các kỳ liên hoan và phát triển hội viên mới.

Ở xã Trung Hà, nghệ nhân trẻ Chu Văn Thạch cũng chọn không gian mạng để đưa tiếng Then vượt qua lũy tre làng. Hai kênh YouTube “Đan tinh Chu Thach” và “Chu Thach Official” của anh đạt hơn 20.000 người đăng ký, với những video mộc mạc như “Đường về bản em”, “Bản nọng tỏn Xuân” đạt tới 800.000 lượt xem. Đặc biệt, anh Thạch đã kỳ công làm hơn 500 bản nhạc beat karaoke cho các bài Then, giúp bà con ở mọi miền có thể tự hát Then ngay tại nhà.

Không dừng lại ở đó, anh Thạch còn cùng Đoàn Nghệ thuật dân tộc tỉnh mang Then đi biểu diễn tại Hàn Quốc, Trung Quốc, hay giao lưu âm nhạc với các nghệ sĩ Nhật Bản, Pháp tại Hà Nội. Anh Thạch tâm sự: “Giữ gìn âm nhạc dân tộc trong thời đại 4.0 là phải biết giao lưu và học hỏi, quảng bá đến bạn bè bốn phương để vẻ đẹp văn hóa dân tộc mình được hòa nhập và không hòa tan”.

Cùng nhịp đập ấy, cô gái 9x Nguyễn Thị Cánh lập trang Fanpage Facebook và kênh mạng xã hội mang tên “Nàng Then”. Không chỉ truyền dạy câu hát, Cánh trở thành cầu nối quảng bá những cây đàn Tính, trang phục Tày thủ công của bà con đến du khách muôn phương.

Người vùng cao vẫn bảo, đàn tính tẩu làm từ quả bầu già trên giàn, cần đàn đẽo từ cây dâu rừng, nên tiếng đàn cất lên lúc nào cũng mộc mạc như ngụm nước nguồn hay hạt lúa nương. Di sản ấy chỉ thực sự sống khi nó không bị đóng khung trong bảo tàng hay những trang sách cũ, mà được nuôi dưỡng bằng chính hơi thở của người trẻ hôm nay.

Giang Lam