Giải Nobel Văn học 2026: Khai mở những lối đi riêng

Nhà thơ, nhà văn Canada Anne Carson, chủ nhân Giải Nobel Văn học 2026.

Hành trình sáng tạo của Anne Carson được khởi nguồn từ niềm say mê đặc biệt dành cho thi ca Hy Lạp cổ đại. Năm 1965, tại một hiệu sách ở Hamilton, tập thơ song ngữ Hy Lạp - Anh của nữ thi sĩ Sappho đã đánh thức trong cô bé tuổi 15 niềm khát khao khám phá tiếng Hy Lạp cổ. Ngọn lửa đam mê tiếp tục được thổi bùng khi cô giáo Alice Cowan tại Trường Trung học Port Hope dành những giờ nghỉ trưa để dạy Carson tiếng Hy Lạp cổ. Sự dìu dắt tận tâm này đã đặt nền móng cho hành trình học thuật và sáng tạo văn chương của bà sau này.

Niềm yêu thích ấy tiếp tục đưa Carson đến với ngành Cổ điển học tại Đại học Toronto, nhận bằng Tiến sĩ năm 1981 với luận án “Odi et Amo Ergo Sum”. Song hành với công việc giảng dạy tại các trường đại học ở Bắc Mỹ, bà miệt mài sáng tác và dịch thuật. Quá trình nghiên cứu, chuyển ngữ những văn bản kinh điển đã bồi đắp cho Carson nền tảng học thuật uyên thâm, đồng thời hình thành cách tiếp cận riêng, giúp bà khám phá những giá trị trường tồn của quá khứ và nhận diện trong đó vấn đề của thời đại.

Dấu ấn sáng tạo được thể hiện rõ nét qua công trình khảo luận “Eros the Bittersweet: An Essay” (1986), với sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy nghiên cứu sắc sảo và lối diễn đạt giàu chất thơ, góp phần khẳng định vị thế của Anne Carson trên văn đàn quốc tế. Với hơn 20 đầu sách trải rộng từ thơ ca, văn xuôi, khảo luận đến dịch thuật, bà không ngừng thử nghiệm những phương thức biểu đạt mới, vượt ra ngoài khuôn khổ thể loại truyền thống. Dưới ngòi bút của Carson, chất trữ tình đan xen cùng suy tưởng triết học, trí tuệ hòa quyện với cảm xúc, tạo nên một thế giới nghệ thuật giàu sức gợi, phá vỡ những ranh giới quen thuộc giữa thơ ca, văn xuôi và tiểu luận.

Nhà văn Steve Sem-Sandberg, thành viên Ủy ban Nobel Văn học thuộc Viện Hàn lâm Thụy Điển nhận định: Anne Carson không để bản thân hay tác phẩm bị giới hạn trong những khuôn mẫu có sẵn. Khả năng kết hợp linh hoạt thơ ca, văn xuôi và tiểu luận của bà tạo nên những hình thức nghệ thuật khó xếp vào bất kỳ thể loại truyền thống nào. Ông ví von những cuốn sách của Carson xứng đáng có một “giá sách riêng”, như một cách khẳng định dấu ấn sáng tạo độc đáo, không chịu ràng buộc bởi những quy ước quen thuộc.

Những đóng góp của Anne Carson được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng uy tín: Hai lần đoạt Griffin Poetry Prize (năm 2001 với “Men in the Off Hours” và năm 2014 với “Red Doc”); trở thành nữ tác giả đầu tiên chiến thắng Giải thưởng thơ T.S. Eliot của Anh (2001) với “The Beauty of the Husband” và được trao Giải thưởng Văn học Công chúa Asturias của Tây Ban Nha (2020).

Đặc biệt, ngày 8-10-2026 đánh dấu bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của Anne Carson khi Viện Hàn lâm Thụy Điển công bố bà là chủ nhân Giải Nobel Văn học, đi kèm phần thưởng 12 triệu krona Thụy Điển. Ở tuổi 76, bà trở thành người phụ nữ thứ 19 bước lên bục vinh quang cao nhất của văn chương thế giới. Trong lời tuyên dương, Viện Hàn lâm Thụy Điển đánh giá, giải thưởng là sự tôn vinh xứng đáng cho một sự nghiệp sáng tác đầy tinh thần phát kiến, nơi bà đã đối thoại xuất sắc với truyền thống cổ điển để kiến tạo những hình thức mới cho văn học đương đại.

Hai tác phẩm: Autobiography of Red và Red Doc thể hiện phong cách sáng tạo độc đáo của Anne Carson.

Với vốn tri thức uyên bác về văn học cổ đại, Anne Carson không ngừng đổi mới thi pháp và hình thức biểu đạt. Vượt qua ranh giới thể loại, bà đan xen thơ, văn xuôi, tiểu luận, thử nghiệm cách kết hợp văn bản, hình ảnh và thiết kế sách độc đáo, mở rộng khả năng sáng tạo của văn chương, đồng thời khám phá chiều sâu tâm lý, những nghịch lý của tình yêu, ám ảnh ký ức và những câu hỏi về thân phận con người.

Trong công trình khảo luận “Eros the Bittersweet” (1986), Anne Carson lấy cảm hứng từ những vần thơ của nữ thi sĩ Hy Lạp cổ đại Sappho để lý giải nghịch lý muôn thuở của tình yêu: Niềm hạnh phúc luôn đan xen với nỗi đau, còn khoảng cách và sự thiếu vắng có thể khiến khát vọng yêu thương thêm mãnh liệt. Bằng cách kết hợp tư duy nghiên cứu sâu sắc với ngôn ngữ giàu chất thơ, Carson mở rộng những suy tưởng từ văn học cổ đại thành góc nhìn giàu tính triết lý về tình yêu và tâm lý con người.

Với “Autobiography of Red” (1998), Anne Carson vận dụng hình thức tiểu thuyết bằng thơ để viết lại huyền thoại Hy Lạp về Geryon, quái vật từng bị người anh hùng Heracles tiêu diệt. Qua cách tiếp cận đầy tính nhân văn, nhân vật vốn bị xem là hiện thân của cái ác được khắc họa thành chàng trai có cánh, mang trong mình những tổn thương, cô độc và khát vọng yêu thương. Bằng việc đặt nhân vật từng đứng bên lề huyền thoại vào trung tâm câu chuyện, Carson không chỉ đem đến sức sống mới cho chất liệu cổ đại, mà còn gợi mở những suy ngẫm sâu sắc về định kiến, bản sắc cá nhân và khát vọng được yêu thương, thấu hiểu.

Ngay cả trong dịch thuật, tư duy cách tân của Carson cũng bộc lộ rõ nét. Với “If Not, Winter: Fragments of Sappho” (2002), tuyển tập những mảnh thơ còn lưu lại của Sappho được bà chuyển ngữ từ tiếng Hy Lạp cổ sang tiếng Anh, sử dụng dấu ngoặc vuông và khoảng trắng để thể hiện những phần văn bản đã thất lạc, thay vì tự ý bổ sung. Cách dịch ấy vừa tôn trọng nguyên tác, vừa biến những khoảng trống thành không gian gợi mở trí tưởng tượng, để di sản cổ đại tiếp tục ngân vang trong cảm nhận của độc giả hôm nay.

Đặc biệt, “Nox” (2010), tác phẩm tưởng niệm người anh trai quá cố, được thiết kế thành dải giấy gấp dài đặt trong hộp, kết hợp thư từ, ảnh chụp, ghi chép và bản dịch bài thơ số 101 của thi sĩ La Mã Catullus. Những mảnh ký ức đứt nối cùng hình thức trình bày khác thường trở thành ngôn ngữ nghệ thuật diễn tả nỗi đau mất mát và những khoảng trống không thể lấp đầy. Tinh thần cách tân tiếp tục thể hiện trong “Float” (2016), tập hợp 22 cuốn sách nhỏ có thể đọc theo bất cứ trình tự nào; và “Wrong Norma” (2024), gồm 25 văn bản văn xuôi giàu chất thơ, kết hợp hình ảnh do tác giả thực hiện. Mỗi tác phẩm đánh dấu một hướng thử nghiệm, mở rộng giới hạn thể loại và đem đến những trải nghiệm đọc mới mẻ.

Từ những huyền thoại hàng nghìn năm tuổi đến những trang viết mang hình thức mới lạ, Anne Carson cho thấy văn chương luôn có những miền đất mới để khám phá. Những lối đi riêng chỉ thực sự trở thành dấu ấn khi không dừng ở sự khác biệt, mà còn chạm tới những giá trị sâu xa, bền vững trong tâm hồn con người.

Phương Thùy