Một tư liệu địa chí đặc sắc

Nguyễn Văn Bân (1868 - chưa rõ năm mất) từng đỗ Cử nhân, Tam giáp đồng Tiến sĩ dưới triều vua Thành Thái và từng giữ nhiều chức vụ trong triều Nguyễn, trong đó có chức Án sát tỉnh Tuyên Quang. Chính thời gian làm quan tại Tuyên Quang đã giúp ông có điều kiện quan sát trực tiếp vùng đất, con người và phong tục địa phương, tạo nền tảng cho sự ra đời của bài ký nổi tiếng này. Nguyễn Văn Bân cũng thuộc lớp trí thức Nho học đầu thế kỷ XX sớm tiếp cận chữ Quốc ngữ và có nhiều đóng góp cho nền văn học, báo chí hiện đại.

Được viết theo thể ký, tác phẩm có lối trình bày mạch lạc, kết hợp giữa ghi chép thực địa với những nhận xét, bình luận của người từng trực tiếp quản lý địa phương. Mở đầu bài viết, Nguyễn Văn Bân giới thiệu khái quát vị trí địa lý, địa hình và điều kiện tự nhiên của Tuyên Quang. Ông ca ngợi đây là vùng đất “kỳ khôi”, giàu sản vật, nhiều thắng tích, sông núi hùng vĩ, đồng thời nhấn mạnh vai trò của hệ thống sông ngòi và các tuyến giao thông thủy, bộ đối với đời sống kinh tế của tỉnh.

Một trong những giá trị nổi bật của tác phẩm là bức tranh sinh động, khá toàn diện về đời sống văn hóa của cộng đồng các dân tộc sinh sống ở Tuyên Quang. Nguyễn Văn Bân dành nhiều dung lượng để giới thiệu các dân tộc như Tày, Nùng, Dao, Cao Lan..., từ tập quán cư trú, lao động sản xuất, chợ phiên, lễ hội đến phong tục cưới hỏi, tang ma, chữa bệnh và tín ngưỡng dân gian. Những ghi chép này, dù mang góc nhìn của một viên quan đầu thế kỷ XX, vẫn có giá trị như một nguồn tư liệu dân tộc học sớm về vùng Đông Bắc Việt Nam.

Bài ký cũng viết về đến đời sống kinh tế Tuyên Quang, ghi nhận đây là vùng đất giàu lâm sản, dược liệu, khoáng sản và động vật quý hiếm; nhiều loại cây thuốc, chim thú lạ cùng những truyền thuyết về thế giới sơn lâm; tạo nên bản sắc riêng của miền núi Tuyên Quang. Đặc biệt, Nguyễn Văn Bân nhận xét người dân địa phương “thực thà, không hay kiện tụng”, phản ánh phần nào tính cách hiền hòa, chất phác của cư dân nơi đây theo cảm nhận của người đương thời.

Nếu nhìn từ góc độ văn học, Bài ký về phong thổ tỉnh Tuyên Quang là sự kết hợp giữa văn chương và địa chí. Tác phẩm không thiên về miêu tả cảm xúc như du ký, cũng không chỉ là thống kê khô cứng như địa phương chí, mà dung hòa giữa ghi chép thực tế với cảm hứng khám phá, giúp người đọc hình dung sinh động về một vùng đất còn nhiều bí ẩn đối với người miền xuôi đầu thế kỷ XX.

Bài ký Phong thổ tỉnh Tuyên Quang của Nguyễn Văn Bân vừa kế thừa vừa đổi mới cách miêu tả vùng đất so với các tác phẩm trung đại như Đại Đồng phong cảnh phú, Tịch cư ninh thể phú của Nguyễn Hàng hay các trước tác của Lê Quý Đôn. Nếu văn học trung đại chủ yếu lấy thiên nhiên làm đối tượng ngợi ca hoặc gửi gắm chí hướng, triết lý của nhà Nho, thì Nguyễn Văn Bân hướng ngòi bút vào việc khảo tả một cách chân thực, toàn diện về địa lý, khí hậu, sản vật, các dân tộc và phong tục của Tuyên Quang. Tác phẩm vẫn giữ cảm hứng yêu mến, tự hào về non sông như các tác giả xưa, nhưng giảm bớt tính ước lệ, điển cố, thay bằng lối văn quốc ngữ mạch lạc, giàu tính quan sát và khảo cứu.

Nếu Lê Quý Đôn đặt nền móng cho lối viết địa chí mang tinh thần thực chứng, thì Nguyễn Văn Bân đã tiếp nối truyền thống ấy trong bối cảnh đầu thế kỷ XX, góp phần tạo nên một bức tranh sinh động về Tuyên Quang, đồng thời đánh dấu bước chuyển từ văn chương ngâm vịnh sang văn xuôi địa phương học hiện đại.

Ngày nay, khi nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của Tuyên Quang, bài ký của Nguyễn Văn Bân vẫn được xem là nguồn tư liệu có giá trị. Nhiều thông tin về địa lý, dân cư, phong tục, sản vật được ghi chép trong tác phẩm có thể đối chiếu với các tài liệu hành chính, địa chí và nghiên cứu dân tộc học sau này để thấy rõ sự biến đổi của vùng đất qua hơn một thế kỷ.

Duy Anh