La Sơn Phu Tử Nguyễn Thiếp

Tượng đài Nguyễn Thiếp.

Nguyễn Thiếp sinh ngày 24 tháng 9 năm 1723, người Hà Tĩnh. Năm 1743, khi mới 21 tuổi, ông đỗ Hương Cống, sau đó được bổ làm Huấn đạo rồi Tri huyện Thanh Chương. Tuy con đường khoa cử không đưa ông đến những bậc cao nhất, nhưng tài học, khí tiết và đạo đức khiến tên tuổi Nguyễn Thiếp vượt xa địa vị một viên quan thông thường.

Sống giữa thời Lê - Trịnh suy yếu, chiến tranh và rối ren kéo dài, Nguyễn Thiếp ngày càng thất vọng trước cảnh chính sự. Năm 1786, ông từ quan, lên núi Thiên Nhẫn dựng nhà, sống đời ẩn sĩ. Từ đó, ông được biết đến với hiệu La Sơn Phu Tử, ngoài ra còn có các hiệu Lạp Phong cư sĩ, Lục Niên tiên sinh.

Điều đáng chú ý là Nguyễn Thiếp không phải một người “lánh đời” theo nghĩa quay lưng với thế sự. Ông lui khỏi chốn quan trường nhưng vẫn quan tâm sâu sắc đến vận mệnh đất nước, đến đạo học và việc trị quốc. Chính vì vậy, tiếng tăm của ông ngày càng lan rộng. Người đương thời tôn kính gọi ông là Phu Tử - một cách xưng hô dành cho bậc thầy có học vấn và đạo đức cao.

Nhiều lần chúa Trịnh mời ông ra làm quan nhưng ông đều từ chối. Với Nguyễn Thiếp, danh vị không phải mục đích của đời người.

Toàn cảnh khu mộ Nguyễn Thiếp trên núi Thiên Nhẫn.

Nguyễn Thiếp được biết đến nhiều nhất qua mối quan hệ đặc biệt với Nguyễn Huệ - Quang Trung. Sau khi tiến ra Bắc Hà, Nguyễn Huệ rất coi trọng việc thu phục và sử dụng những trí thức có uy tín. Ông nhiều lần cho người mời Nguyễn Thiếp. Ban đầu, vị danh sĩ vẫn khước từ. Nhưng khi đất nước đứng trước cuộc xâm lược của quân Thanh, lời mời của Quang Trung không còn đơn thuần là lời mời một người ra làm quan. Đó là lời gọi một trí thức cùng gánh trách nhiệm trước vận mệnh quốc gia. Nguyễn Thiếp đã xuống núi.

Khi Quang Trung hỏi về tình thế quân Thanh, ông đưa ra nhận định nổi tiếng rằng nếu nhà vua trực tiếp xuất quân thì “chẳng qua mươi ngày là giặc Thanh sẽ tan”. Đây là một lời dự đoán táo bạo, được đưa ra trong lúc tương quan lực lượng và tình hình đất nước còn nhiều bất định. Sau đó, chiến thắng của quân Tây Sơn trong cuộc tiến công Tết Kỷ Dậu 1789 diễn ra với tốc độ thần tốc.

Chính vì thế, về sau Quang Trung từng nhắc đến những lần Nguyễn Thiếp chịu ra bàn việc nước bằng câu: “Một lời nói mà dấy nổi cơ đồ”.

Điều làm nên giá trị của Nguyễn Thiếp không chỉ nằm ở một lời dự đoán. Quan trọng hơn, ông là người mà Quang Trung có thể tìm đến để tham khảo những vấn đề lớn về trị quốc, giáo dục, nhân tài và văn hóa.

Năm 1791, Quang Trung giao Nguyễn Thiếp đứng đầu Sùng Chính viện, dùng học thuật để chấn hưng đất nước, phục hồi đạo học và đào tạo nhân tài. Trong “Bàn về phép học”, Nguyễn Thiếp đề cao việc học phải bắt đầu từ nền tảng, học rộng nhưng phải biết chắt lọc, và quan trọng nhất là “theo điều học mà làm”. Với ông, học không phải để trang sức cho bản thân, càng không phải chỉ để tìm kiếm công danh. Học phải hướng đến việc hình thành con người có đạo đức và năng lực thực hành.

Đó là một quan niệm giáo dục rất đáng chú ý: muốn đất nước hưng thịnh, trước hết phải tạo dựng con người; muốn có chính trị tốt, phải có những con người được giáo dục tử tế.

Sùng Chính viện dưới sự phụ trách của Nguyễn Thiếp còn gắn với việc dịch các kinh điển từ chữ Hán sang chữ Nôm, trong đó có Tiểu học, Tứ thư, Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Dịch. Đây cũng phù hợp với chủ trương của Quang Trung về việc đề cao chữ Nôm và xây dựng nền học thuật phù hợp với xã hội Việt Nam.

Là nhà Nho có khí tiết, Nguyễn Thiếp giữ được khoảng cách với quyền lực ngay cả khi được trọng vọng. Nhà vua muốn giữ ông ở Phú Xuân, ông xin trở về quê vì tuổi cao. Khi được giao trọng trách, ông làm việc theo điều mình tin là đúng; khi không đồng tình, ông vẫn thẳng thắn trình bày.

Quang Trung giao ông tham gia việc xem xét địa điểm xây dựng kinh đô mới ở Nghệ An, Nguyễn Thiếp nêu những điểm bất lợi của khu vực được lựa chọn, cho thấy ông không phải một bề tôi chỉ biết thuận theo ý vua.

Sau khi Quang Trung qua đời năm 1792, Nguyễn Thiếp không tiếp tục tham gia sâu vào chính trường. Về sau, vua Gia Long cũng có ý trọng đãi nhưng ông không cộng tác. Nguyễn Thiếp qua đời năm 1804, hưởng thọ 81 tuổi.

Hơn hai thế kỷ đã trôi qua, triều đại Tây Sơn chỉ còn lại trong lịch sử, nhưng hình ảnh La Sơn Phu Tử vẫn còn đó như một biểu tượng của người trí thức giữ khí tiết, người thầy coi trọng thực học và một kẻ sĩ biết đặt đạo lý, nhân dân và vận nước lên trên công danh cá nhân.

Bởi Nguyễn Thiếp không chỉ là người có học. Ông là người lấy việc học để tu dưỡng mình, lấy sự hiểu biết để giúp đời và lấy nhân cách để giữ mình trước quyền lực. Chính ở điểm ấy, La Sơn Phu Tử đã vượt khỏi giới hạn của một danh sĩ triều Tây Sơn để trở thành một hình tượng đáng nhớ trong lịch sử trí thức Việt Nam.

Duy Anh (Theo Bảo tàng Lịch sử quốc gia)