“Vắt chanh” hay “Vắt tranh”?

Cỏ tranh từng là vật liệu phổ biến một thời để lợp mái nhà.

“Đều như vắt tranh” vốn dĩ mang một tầng sâu văn hóa rất đẹp về đời sống làng quê Việt Nam xưa. “Vắt tranh” là một công đoạn trong kỹ thuật xây dựng nhà dân gian.

Thời đó chưa có các vật liệu xây dựng hiện đại như ngày nay. Ông cha ta dùng cỏ tranh là vật liệu vô cùng phổ biến để làm mái nhà, vách nhà che nắng che mưa. Tuy nhiên, không phải cứ gom cỏ lại rồi ném lên mái là xong. Để có một mái nhà bền bỉ (có thể chịu nắng mưa từ 10 đến 20 năm), người thợ bắt buộc phải qua công đoạn gọi là “đánh tranh” hoặc “bện tranh”. Tức là lấy các nắm cỏ tranh nhỏ đã phơi khô, có độ dày bằng nhau, gập đôi lại quanh một thanh tre (gọi là cây xà hoặc thanh nẹp) rồi dùng lạt tre bện chặt lại. Mỗi nắm cỏ tranh được định lượng bằng tay người thợ trước khi bện gọi là một vắt. Từ “vắt” ở đây đóng vai trò là danh từ chỉ đơn vị đo lường (như vắt cơm, vắt xôi).

Trong quá trình làm nhà, việc làm cho các vắt tranh đều tăm tắp không chỉ để phục vụ mục đích thẩm mỹ, nhìn cho đẹp mắt, mà nó quyết định trực tiếp đến chất lượng của ngôi nhà. Nếu các vắt tranh lợp không đều tay, chỗ dày chỗ mỏng, nước mưa sẽ len lỏi vào các kẽ hở gây dột nát, ẩm mốc. Các vắt tranh đan đều, xếp chồng lên nhau thành độ dày từ 15 - 20 cm tạo thành một khối liên kết chặt chẽ, còn giúp mái nhà vững vàng trong gió bão.

Vì thế, những người thợ làm được những vắt tranh đều chằn chặn rất hiếm và luôn được chủ nhà khoản đãi hậu hĩ. Dân gian nhìn thấy những tấm tranh lợp tăm tắp đã mượn ngay hình ảnh này để ví von cho bất kỳ sự việc nào có tính đều đặn, kỷ luật, tuần tự và chính xác - nên có thành ngữ “đều như vắt tranh”.

Nhưng ngày nay, từ “tranh” trong câu thành ngữ trên lại được nhiều người thay thế bằng “chanh” một cách phổ biến. Có lẽ, nguyên nhân sâu xa là do hiện nay không còn thấy mái nhà tranh. Thế hệ ngày nay hầu như chỉ thấy mái tôn, mái ngói hoặc nhà bê tông, hình ảnh những người thợ ngồi “đánh tranh” bên hiên nhà đã lui vào dĩ vãng. Khi một từ cổ mất đi ngữ cảnh thực tế, người ta sẽ có xu hướng thay thế nó bằng một từ có phát âm tương tự nhưng gần gũi hơn.

Mặt khác, còn có nguyên nhân là từ đồng âm. Quả chanh lại thường xuất hiện trong mọi bữa ăn. Hành động vắt chanh (động từ) diễn ra hàng ngày làm người ta dễ liên tưởng hơn.

Tuy nhiên, nếu ngẫm kỹ về mặt logic, hành động vắt chanh lấy nước hoàn toàn phụ thuộc vào lực tay từng lúc, quả chanh quả to quả nhỏ, quả nhiều nước quả ít nước, nên thao tác này không bao giờ có thể tạo ra sự đồng đều chuẩn mực như các vắt cỏ tranh được.

Mỗi nắm cỏ tranh được định lượng bằng tay người thợ trước khi bện gọi là một vắt.

Tương tự câu thành ngữ “đều như vắt tranh”, trong thực tế đang có nhiều câu khác cũng bị dùng sai so với câu gốc. Có thể kể đến câu: “Ướt như chuột lột”, nguyên gốc là “Ướt như chuột lội”. Bởi loài chuột không có hiện tượng “lột” da giống như rắn. Từ gốc “chuột lội” (con chuột lội qua nước), miêu tả hình ảnh người bị dầm mưa sũng nước, quần áo dính bặt vào người lướt thướt. Hoặc câu “Râu ông nọ cắm cằm bà kia”, nguyên gốc là “Dâu ông nọ chăn tằm bà kia”. Câu gốc mang nghĩa lợi dụng, chiếm dụng tài sản của người khác để làm lợi cho mình (hái trộm lá dâu nhà ông này mang về nuôi tằm nhà bà kia). Còn câu biến thể được dùng để chỉ sự râu ông nọ chắp vá, nhầm lẫn không hợp lý.

Ngoài ra còn có câu “Chân nam đá chân chiêu”, nguyên gốc là “Chân đăm đá chân chiêu”. Thành ngữ này sử dụng thủ pháp đối từ cổ: “Đăm” nghĩa là bên phải, còn “Chiêu” nghĩa là bên trái. “Chân đăm đá chân chiêu” mô tả dáng đi xiêu vẹo, chân nọ bước vấp vào chân kia (thường thấy ở người say rượu).

Hoặc câu “Đơn phương độc mã” cũng là chệch đi từ “Đơn thương độc mã”. Bởi “thương” là vũ khí, “mã” là con ngựa. Câu này mô tả hình ảnh một người chiến binh cô độc, chỉ có một cây thương và một con ngựa trên chiến trường chứ không phải “đơn phương” (một hướng).

Dẫn ra các cặp thành ngữ như trên để thấy, nếu xét về tính chính quy, văn bản từ điển và độ phổ biến toàn dân, thì nhiều trường hợp dùng câu biến thể vẫn có nghĩa. Tìm hiểu về những câu thành ngữ gốc để thấy xuất xứ của chúng trong đời sống dân gian. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các câu biến thể cũng cho thấy sức sáng tạo và khả năng tự “hợp lý hóa” ngữ nghĩa vô cùng phong phú của người Việt khi tiếp cận các câu nói cổ.

Ngọc Mai