Trần Ích Phát người thầy của hàng loạt đại khoa tài giỏi

Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội), biểu tượng của nền học vấn và văn hóa Việt Nam, nơi lưu danh nhiều học trò của thầy đồ Trần Ích Phát.

Theo sách Đại Nam nhất thống chí, Trần Ích Phát từ nhỏ đã sớm thể hiện tư chất thông minh vượt trội, trí nhớ siêu phàm. Những kinh sách phức tạp chỉ cần xem qua một lần là thuộc lòng. Tiếng tăm của Trần Ích Phát nhanh chóng lan rộng khắp nơi.

Năm 1448, dưới triều vua Lê Nhân Tông, ông tham gia kỳ thi Hương và xuất sắc đỗ đầu, đạt danh hiệu Giải nguyên. Tuy nhiên, kế tiếp 2 khoa thi hội vào năm Mậu Thìn (1448) và năm Nhâm Thân (1452), Trần Ích Phát thi trượt. Dù còn rất trẻ nhưng ông không đợi khoa thi kế tiếp để tranh bảng vàng, và cũng không ra làm quan, mà về quê mở trường dạy học.

Vì nổi tiếng hay chữ từ nhỏ nên khi ông mở trường, học trò khắp nơi nô nức kéo đến. Sách “Những người thầy trong sử Việt” ghi: “Đường vào nhà ông, viên tri phủ phải cho đắp rộng thênh thang như đường cái quan để khi vinh quy bái tổ, các vị tân khoa đến tạ ơn thầy. Cả làng trễ nải nghề nông, chỉ chăm chú làm nghề cất nhà cho các sĩ tử trọ học, thế hệ này chưa kịp đi thì thế hệ kia đã đến. Một cửa hàng bán giấy bút, dầu đèn mọc lên bên cây đa đầu làng, lúc nào cũng tấp nập người mua”.

Có quá nhiều học trò, nên thầy Trần Ích Phát đành chỉ nhận học trò có tư chất, ham học hỏi. Tùy vào mỗi trò mà ông quan tâm dạy và khích lệ theo một cách khác nhau. Ông cũng hướng dẫn trò cách tự học, tự tìm ra các giải đáp còn vướng mắc. Ngoài ra ông còn hướng dẫn các trò cũ dạy lại cho các trò mới vào trường.

Có thể nói Trần Ích Phát đã có công đào tạo một loạt đại khoa tài giỏi nước ta thời bấy giờ, giúp triều đình chấn hưng đất nước. Qua 9 khoa thi từ năm 1463 đến 1496, triều đình có 9 Trạng nguyên, 10 Bảng nhãn, 10 Thám hoa; thì học trò của Trần Ích Phát đã góp mặt 3 Trạng nguyên, 4 Bảng nhãn, 6 Thám hoa, ngoài ra còn có 10 Hoàng giáp và 51 tiến sĩ. Đặc biệt, 2 khoa thi năm 1487 và 1498, các danh hiệu Tam khôi (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) đều thuộc về học trò của thầy Trần Ích Phát. Đến khoa thi năm Bính Thìn năm 1496, cả 3 người trong bảng Tam khôi là học trò của ông.

Minh họa.

Chú trọng dạy cả đạo làm người, làm quan cho các học trò của mình; Trần Ích Phát đã đào tạo học trò thành những bề tôi chính trực, làm quan thanh liêm một lòng vì dân, giúp nhà Lê bước vào giai đoạn thịnh trị.

So với trường Quốc Tử Giám cùng thời, thì số lượng nhân tài xuất thân từ trường của Trần Ích Phát dường như vượt trội. Bởi vậy, thời bấy giờ dân gian truyền rằng ngót nửa số quan trong triều là học trò của Trần Ích Phát.

Nhiều bài thi do học trò của Trần Ích Phát chắp bút đều là những áng văn trị quốc bất hủ, trở thành hình mẫu cho các sĩ tử sau này học tập.

Trong đó, bài Văn sách “Đế Vương trị quốc” của Trạng nguyên Vũ Kiệt - người học trò của thầy Trần Ích Phát trở thành kiệt tác trị quốc, chống tham nhũng, chấn hưng giáo dục, chấn hưng đất nước.

Chẳng hạn như khi vua hỏi tại sao quan lại được chọn cử nghiêm ngặt, lại có thêm các chức quan ngự sử, giám sát theo dõi, kiểm tra mà vẫn có nhiều người tham ô, hối lộ, làm những việc đồi bại? Vũ Kiệt đã lập luận: “Việc giáo dục phẩm chất cho quan lại phải tiến hành ngay từ lúc họ ngồi trên ghế nhà trường. Nếu khi học, họ đã có tư tưởng dối trá, mẹo mực, thì khi ra đảm nhiệm việc quan làm sao có thể có được phẩm chất thanh liêm, trong sạch”.

Hoặc Vũ Kiệt đã đề xuất muốn giữ kỷ cương phép nước thì trước tiên phải thực hiện thật nghiêm túc từ vua cho đến triều đình. Bởi lẽ không thể để nước đầu nguồn đục mà lại đòi hỏi nước cuối nguồn phải trong. Vua Lê Thánh Tông khi đó đang tiến hành chỉnh đốn bộ máy nhà nước, cải cách hành chính đã nhận thấy Vũ Kiệt chính là người mình đang cần để giúp việc trị nước, an dân, nên đã bổ ông vào làm ở Hàn lâm viện với chức Hàn lâm thị thư, sau thăng lên chức Tả thị lang kiêm Đông các hiệu thư. Tên tuổi Vũ Kiệt được khắc trên bia Tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám Thăng Long và khắc trên bia đá dựng ở Văn Miếu Bắc Ninh.

Các đề thi đình thời kỳ này nhà vua thường nêu ra những vấn đề liên quan đến việc cai trị đất nước như “Đế vương trị thiên hạ”, “Đạo trị nước”, “Triều Tống dùng nho sĩ”…

Việc học trò của thầy Trần Ích Phát có những luận văn xuất sắc, chứng tỏ thầy giáo Trần Ích Phát có phương pháp dạy học cực kỳ hiệu quả, khi gắn kết kinh điển chữ nghĩa với tư duy suy xét thực tiễn đời sống. Nhiều người trong số học trò của Trần Ích Phát được đảm nhận các chức vụ cao nhất trong triều đình, giúp vua chấn hưng đất nước như Trạng nguyên Trần Sùng Dĩnh; Trạng nguyên Nghiêm Viện; các Bảng nhãn Nguyễn Huân, Nguyễn Đức Huấn…; các Thám hoa Lê Ninh, Trần Bích Hoàng… Nhiều người trong số họ có các tác phẩm văn học được chép trong sách “Toàn Việt thi lục”.

Trong số 28 thành viên của Hội Tao đàn do vua Lê Thánh Tông sáng lập gồm những vị đại khoa tài giỏi có sự góp mặt của nhiều học trò thầy Trần Ích Phát.

Khi Lê Thánh Tông lên ngôi vua (1460), dù biết Trần Ích Phát chỉ đỗ hương tiến, song vì yêu mến nhân đức và tài năng nên vua đặc cách xem ông ngang với các bậc đỗ đại khoa và phong cho nhiều chức tước cao, từ Giám sát ngự sử, Hiến sát sử, cho đến Đông các đại học sĩ.

Mặc dù được vua ưu ái, Trần Ích Phát vẫn chọn cuộc sống giản dị tại quê nhà, tiếp tục sự nghiệp dạy học.

Ngọc Mai

(Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia)