Lưu giữ ký ức những tờ báo cũ

Với niềm đau đáu ấy, trong hơn một năm qua, nhà sưu tầm Nguyễn Phi Dũng đã nỗ lực số hóa kho báo của mình. 29 tấn báo, với nhiều đầu báo, tạp chí được phát hành qua các thập niên, được ông chuyển dần thành những file ảnh.

Hàng tấn giấy trên giá

Kể từ lần đầu tôi gặp ông năm 2020, khi đó kho tư liệu mới có khoảng 7 tấn báo, tạp chí, đến nay ông Dũng đã đưa về thêm 22 tấn báo, tạp chí nữa, đặt tại số nhà 595 đường Trường Chinh, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình.

Số lượng giờ nhiều đến mức ông đã phải dành một mặt bằng khoảng 350m² ở tòa nhà văn phòng của mình cho việc lưu giữ, với những kệ sắt được xếp thành hàng dài, cao quá đầu người.

Trong không gian đó, ông Dũng dành một góc nhỏ để tưởng nhớ người cha, ông Nguyễn Phi Hùng, người đã khơi dậy tình yêu báo giấy ở ông. Sau hơn 10 năm theo đuổi và mở rộng bộ sưu tập nhỏ ban đầu được thừa hưởng từ người cha, ông Dũng giờ đã có một kho tư liệu lên đến 29 tấn.

Ngoài những đầu báo giá trị có từ cuối thế kỷ 19 đến trước năm 1954, phần lớn kho báo là những đầu báo gắn với đời sống chính trị, xã hội Việt Nam trong thế kỷ 20 như Nhân Dân, Quân đội nhân dân, Tiền phong, Thanh niên…

Tháng 6/2024, ông Dũng được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam (VietKings) xác lập kỷ lục là nhà sưu tầm báo giấy phát hành tại Việt Nam từ cuối thế kỷ 19 đến nay với số lượng nhiều nhất.

Vào thời điểm đó, bộ sưu tập của ông được xác nhận gồm khoảng 400.000 tờ báo, trong đó có hơn 100 đầu báo phát hành tại Việt Nam trước năm 1954, khối lượng khoảng 21 tấn. Với số lượng báo, tạp chí tăng qua từng năm, việc bảo quản trở nên khó khăn hơn cho ông Dũng.

Theo người đàn ông sinh năm 1960, có nhiều nguyên nhân ảnh hưởng đến kho tư liệu báo chí của ông, nhẹ là mối mọt, ẩm thấp, giấy giòn, nặng là thiên tai, cháy nổ.

Về vấn đề này, ông Trần Đăng Phương, Trưởng phòng Xử lý nghiệp vụ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I (Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước) cho rằng, việc tài liệu sử dụng liên tục sẽ bị hư hỏng cho nên giải pháp thường là số hóa để tối ưu quy trình phục vụ. Vì thế, khi được một người bạn gợi ý nên số hóa báo giấy thì cuối năm 2024, đầu năm 2025, ông Dũng ngay lập tức triển khai.

Sau một thời gian cân nhắc phương án, ông quyết định dùng máy ảnh phục vụ việc số hóa. Đó là lý do giải thích tại sao giữa kho báo rộng 350m², tôi bắt gặp hình ảnh chị kế toán Nguyễn Thị Hồng ngồi bên chiếc máy ảnh gắn trên giá. Công việc của chị khá đơn giản nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn khi phải mở từng trang báo, căn chỉnh, chụp, kiểm tra rồi chuyển sang trang tiếp theo. Hết tờ này đến tờ khác, ngày này qua ngày khác...

Sau khi chị Hồng chụp xong ở chế độ phân giải cao, phần mềm sẽ nhận diện các trang, lưu vào máy tính. Ban đầu, ông Dũng kỳ vọng những file ảnh có thể được nhận diện ký tự, chuyển thành văn bản để thuận tiện tra cứu.

Tuy nhiên, khi tính đến việc công bố và khai thác các bản số hóa, ông lo ngại những vấn đề liên quan bản quyền. Vì vậy, phương án trước mắt của ông vẫn là chụp, lưu giữ và bảo quản dữ liệu.

Nếu chỉ tính riêng Báo Nhân Dân từ năm 1960 đến 1990 đã có hơn 10.000 số báo. Mỗi số lại có nhiều trang nên khi cộng lại, hàng trăm nghìn trang báo đã được chị Hồng chụp lại trong hơn một năm qua.

Và đó mới chỉ là một phần nhỏ trong 29 tấn báo giấy, tạp chí được lưu giữ. Điều khiến ông Dũng băn khoăn hiện nay là kho tư liệu báo chí rất cần được lan tỏa tới những ai quan tâm, tìm kiếm thông tin phục vụ công việc.

Quan điểm này cũng được Giám đốc Thư viện quốc gia Việt Nam Nguyễn Xuân Dũng chia sẻ, khi ông cho rằng, việc chỉ số hóa báo chí dưới dạng file ảnh sẽ không có nhiều ý nghĩa nếu chúng không nhằm phục vụ cho người đọc tra cứu thông tin, bài viết ở những trang báo cũ dưới dạng từ khóa thay vì phải lật giở hàng trăm, hàng nghìn tờ báo qua các năm để tìm kiếm.

Nỗ lực bảo tồn và lan tỏa

Đến nay, ông Dũng đã số hóa nhiều đầu báo từ năm 1990 trở về trước, như Nhân Dân, Quân đội nhân dân, Tiền phong,…

Thậm chí, số đầu báo trước năm 1960 cũng được thực hiện nhưng việc triển khai chậm do chất lượng nhiều tờ báo xuống cấp, cần có biện pháp tu bổ và phục chế. So với quy trình số hóa của ông Dũng, các bước thực hiện tại Thư viện quốc gia Việt Nam đồng bộ và chuyên nghiệp hơn.

Theo ông Lê Đức Thắng, Trưởng phòng Tin học, Thư viện quốc gia Việt Nam, việc số hóa báo giấy, tạp chí… đã được thư viện thực hiện từ cuối năm 2012, đầu 2013, thậm chí với những tờ báo khổ to như Báo Nhân Dân hay những tờ báo có chữ rất nhỏ.

Đến nay, Thư viện quốc gia Việt Nam đã số hóa khoảng 300.000 số báo, với nhiều đầu báo, tạp chí từ trước năm 1954 như Cờ giải phóng, Cứu quốc, Đông Dương tuần báo, Gia Định báo…

Thống kê trong phần báo, tạp chí Đông Dương trên trang web của Thư viện quốc gia Việt Nam, khoảng 80 đầu báo đã được số hóa. Nhờ phần mềm hiện đại của nước ngoài, người đọc có thể tìm số báo và tra cứu thông tin thuận tiện.

Theo ông Lê Đức Thắng, việc số hóa báo, tạp chí tại Thư viện quốc gia Việt Nam được thực hiện theo quy trình nghiêm ngặt, từ việc đánh giá tình trạng tài liệu, bảo quản, tu bổ, phục chế đến việc ghi chép thông tin và thực hiện sao chụp, lưu giữ.

Tuy nhiên, điểm hạn chế là Thư viện quốc gia Việt Nam không có nhiều đầu báo, tạp chí xưa, quý hiếm vốn nằm trong các bộ sưu tập cá nhân và không được công bố, giới thiệu rộng rãi.

Với ông Nguyễn Phi Dũng, công việc ấy đang là một cuộc chạy đua với thời gian. Tuổi đã cao, con cháu không ai có cùng đam mê cho nên nếu ông không làm, sẽ không có ai làm, nhất là khi ông đang sở hữu số lượng báo giấy, tạp chí lớn nhất Việt Nam và khó có thể bảo quản hơn nữa.

Trong giới sưu tập cũng có nhiều người chơi báo, tạp chí nhưng họ sưu tập chọn lọc hoặc theo chuyên đề, số lượng lại ít. Vì thế, mục tiêu của ông không dừng ở việc giữ lại 29 tấn giấy mà là bảo tồn trước, lan tỏa sau khi điều kiện cho phép.