Lan tỏa tình yêu văn hóa dân tộc

Sinh ra và lớn lên trong cộng đồng Cao Lan ở Tuyên Quang, nghệ nhân Sầm Văn Đạo chịu ảnh hưởng sâu sắc từ cha mình - Nghệ nhân Nhân dân Sầm Văn Dừn, người nhiều năm thực hành và truyền dạy văn hóa Cao Lan. Khoảng năm 2003, Sầm Văn Đạo bắt đầu theo cha học những tri thức, tập quán và hình thức sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Năm 2005, anh tham gia đội văn nghệ của thôn Mãn Hóa, có thêm cơ hội thực hành, biểu diễn và tìm hiểu sâu hơn về phong tục, tập quán cũng như đời sống của người Cao Lan. Anh Đạo chia sẻ: “Tôi bắt đầu day dứt khi nhìn thấy những câu hát sình ca, những điệu múa, tiếng nói, phong tục và những giá trị văn hóa Cao Lan đứng trước nguy cơ mai một”.

Từ nỗi niềm ấy, Sầm Văn Đạo bắt đầu sưu tầm sách cổ, sách hát sình ca, tìm đọc những câu chuyện về nguồn gốc con người, truyền thuyết, tục ngữ, sự di cư và cư trú của cộng đồng, tên đất, tên làng cùng các nghi lễ trong vòng đời. Hơn 20 năm qua, nghệ nhân Sầm Văn Đạo đã sưu tầm, sáng tác và dịch nhiều bài sình ca cổ sang tiếng phổ thông, giúp người trẻ hiểu hơn nội dung và ý nghĩa của những lời hát. Anh dành nhiều thời gian để tìm hiểu và khôi phục những điệu múa cổ, rồi hướng dẫn lại cho các thành viên khác.

Hiện tại, Sầm Văn Đạo là nghệ nhân duy nhất ở Tuyên Quang còn trực tiếp chế tác trống sành cổ, một nhạc cụ gắn với những điệu múa, nghi lễ và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng người Cao Lan. Anh Đạo đã làm gần 50 chiếc trống sành, phục vụ trưng bày tại bảo tàng, hoạt động của các câu lạc bộ, sinh hoạt văn hóa cộng đồng và làm quà tặng khách du lịch.

Năm 2008, Sầm Văn Đạo bắt đầu truyền dạy văn hóa nghệ thuật của người Cao Lan tại địa phương với lớp học ban đầu có chín thanh thiếu niên. Đến nay, anh đã tham gia tổ chức, hướng dẫn chín lớp với khoảng 250 thành viên, trong đó gần 200 người vẫn đang thực hành tại các câu lạc bộ. Cộng đồng người Cao Lan ở một số địa phương khác cũng theo học lớp học do anh Đạo tổ chức. Hiện tại nghệ nhân Sầm Văn Đạo là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa dân tộc Cao Lan xã Phú Lương và Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Cao Lan tỉnh Tuyên Quang.

Trưởng phòng Bảo tàng ngoài trời (Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam), thạc sĩ Trần Văn Ái đã có nhiều dịp làm việc với nghệ nhân Sầm Văn Đạo. Theo ông, hát sình ca, múa tắc xình hay làm trống sành là những kỹ năng có thể học và thực hành, trong cộng đồng vẫn có những người làm được. Điều đáng quý ở nghệ nhân Sầm Văn Đạo là anh còn nắm được những tri thức gắn phía sau các thực hành ấy: Chúng xuất hiện trong hoàn cảnh nào, có ý nghĩa gì và gắn với đời sống cộng đồng ra sao. Những tri thức này mới là phần khó tìm người kế tục, bởi nếu chỉ còn kỹ năng biểu diễn, di sản rất dễ mất đi chiều sâu vốn có.

Chị Hoàng Ngọc Hương, thành viên Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa dân tộc Cao Lan xã Phú Lương cho biết, từ lúc chị còn là sinh viên năm thứ ba, khi tìm hiểu văn hóa Cao Lan để thực hiện một bài tiểu luận, những tư liệu và câu chuyện được anh Đạo chia sẻ giúp chị nhận ra nhiều điều mà sách vở khó truyền tải.

Khi tham gia câu lạc bộ, chị Hương càng cảm nhận rõ: “Nghệ nhân Sầm Văn Đạo thuyết phục người khác bằng chính những hành động cụ thể chứ không phải bằng những lời kêu gọi bảo tồn”.

Nhiều năm qua, hoạt động của nghệ nhân Sầm Văn Đạo được ghi nhận bằng nhiều huy chương, giải thưởng tại các hội diễn, ngày hội văn hóa từ cấp tỉnh đến toàn quốc. Có thể kể đến Huy chương vàng tại Hội thi Diễn xướng dân gian văn hóa các dân tộc toàn quốc năm 2024, giải B tại Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc vùng Đông Bắc lần thứ XI và danh hiệu Tốp 100 gương mặt trẻ tiêu biểu của tỉnh Tuyên Quang năm 2023. Đáng chú ý, tháng 7/2026, nghệ nhân Sầm Văn Đạo là một trong hai cá nhân của tỉnh Tuyên Quang được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định tặng bằng khen vì có thành tích xuất sắc trong 10 năm thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW ngày 15/5/2016 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.

Với nghệ nhân Sầm Văn Đạo, những phần thưởng hay bằng khen là sự ghi nhận đáng quý, nhưng điều hạnh phúc hơn là ngày càng có nhiều người tìm đến, học hỏi và cùng tham gia các hoạt động văn hóa. Anh cho biết: “Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ văn hóa đứng yên, mà là trao nó vào tay thế hệ trẻ để các em tiếp tục làm cho nó sống trong cuộc sống hôm nay”.