Họa sĩ Hoàng Hữu Vân: Ngã rẽ trên hành trình sáng tạo nghệ thuật với “Không mài”

Từ kỹ thuật cổ truyền của cha ông

Là người luôn gắn bó, trân trọng và đưa những giá trị văn hóa dân tộc vào tác phẩm nghệ thuật, họa sĩ Hoàng Hữu Vân đã dành nhiều thời gian để sáng tác với chất liệu sơn truyền thống. 15 năm gắn bó với chất liệu quý giá của cha ông, Hoàng Hữu Vân đã từng bước định hình nên phong cách nghệ thuật riêng, tôn vinh những giá trị độc đáo và đẹp đẽ của di sản, của văn hóa truyền thống, để khẳng định giá trị bản sắc và chiều sâu văn hóa trong từng tác phẩm.

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân chia sẻ, sơn truyền thống Việt Nam đã có lịch sử hàng nghìn năm. Qua từng thời kỳ và các giai đoạn khác nhau, các thế hệ cha ông đã sáng tạo nên nhiều phương thức kỹ thuật đa dạng, nối tiếp nhau tạo thành một dòng mạch di sản liên tục cho đến tận ngày nay. Với anh, nhựa sơn giống như dòng máu chảy trong cơ thể, tạo nên một dòng chảy xuyên suốt và được tiếp nối từ thế hệ này sang thế hệ khác.

"Những ngả đường" - Bức tranh đầu tiên đánh dấu hành trình "không mài" của họa sĩ. (Ảnh: BTC)

Mặc dù con đường sáng tạo với chất liệu sơn và kỹ thuật không mài đã xuất hiện từ xa xưa, nhưng cũng có những giai đoạn mờ nhạt đi. Thời kỳ Mỹ thuật Đông Dương, các thế hệ nghệ sĩ tạo hình đã mải mê tìm tòi và phát triển kỹ thuật mài trên chất liệu sơn truyền thống, tạo nên những tác phẩm đỉnh cao với hiệu ứng thị giác ấn tượng. Chất cảm thẩm mỹ trên những tác phẩm “có mài”, với hiệu ứng lộng lẫy, có chiều sâu dường như đã khiến các nghệ sĩ mải mê theo đuổi, và mảng thực hành "không mài" trở thành một “khoảng trống”.

"Dưới ánh trăng". (Ảnh: BTC)

Hoàng Hữu Vân chia sẻ, ngay từ đầu của ngã rẽ này, anh đã có chủ đích tìm lại những cảm giác trực tiếp với chất liệu. Mỗi ngày đến xưởng sáng tác, một mình đối thoại với sơn truyền thống, anh luôn tự đặt ra những câu hỏi cho bản thân. Ngã rẽ này với anh đúng nghĩa là một sự giải phóng: giải phóng tư duy sáng tạo, giải phóng tư duy thẩm mỹ mà không còn bị câu nệ vào kỹ thuật mài, hay không mài.

"Nét son". (Ảnh: BTC)

“Đối với cá nhân tôi, việc thực hành với sơn truyền thống không mài giống như một sự ‘giải khát’. Khát khao thể hiện những cảm xúc, ý niệm nghệ thuật và sự sáng tạo cá nhân luôn thúc đẩy tôi tìm kiếm những lối đi khác nhau nhằm thỏa mãn đam mê với chất liệu. Tiềm năng của sơn truyền thống vô cùng rộng lớn, với những khoảng không ngắn ngủi không thể đong đếm hết. Trong quá trình làm việc, tôi tự hỏi vì sao phải “đóng đinh” cách thể hiện tác phẩm với một bề mặt phẳng, nhẵn” – họa sĩ chia sẻ.

Và đó cũng chính là lý do Hoàng Hữu Vân sáng tạo với phương pháp kỹ thuật không mài để cho ra đời 5 tác phẩm: “Những ngả đường”, “Dưới ánh trăng”, “Nét son”, “Thanh sắc làng quê” và “Gạch nối di sản”.

5 tác phẩm của “Không mài” cũng đồng thời là câu chuyện về hành trình giải phóng tư duy trong sáng tạo nghệ thuật của họa sĩ, không phụ thuộc vào những ý niệm, niêm luật quen thuộc để chạm đến chân trời nghệ thuật của riêng mình.

Mở ra chặng đường mới

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân cho biết, khi đã làm chủ chất liệu với kỹ thuật “không mài”, anh tự nhận thấy những thế mạnh và điểm khuyết thiếu ở cả hai phương thức. Bản chất của “mài” và "không mài" đều là những phần cấu thành trong tổng hòa tác phẩm được sáng tạo từ sơn truyền thống. Anh cho rằng, với một họa sĩ, sự tìm kiếm và giải phóng tư duy sáng tạo của cá nhân là điều vô cùng quan trọng. Chính điều đó giúp người nghệ sĩ tìm ra phương thức thực hành phù hợp nhằm biểu đạt linh hoạt những xúc cảm thẩm mỹ thông qua chất liệu.

"Thanh sắc làng quê". (Ảnh: BTC)

Với Hoàng Hữu Vân, thực hành sáng tạo với sơn không mài mang đến cho anh rất nhiều trải nghiệm thú vị, giúp nghệ sĩ bồi đắp bản thân và mở ra sự giải phóng hoàn toàn về tư tưởng nghệ thuật và phương thức sáng tạo kỹ thuật.

"Gạch nối di sản". (Ảnh: BTC)

“Sau 15 năm liên tục thực hành với sơn truyền thống và kỹ thuật mài, đến không mài, tôi nhận thấy đã đủ nhân duyên để mở ra một hành trình mới, một sự khám phá mới để đẩy đến tận cùng giá trị biểu cảm của chất liệu này. Khi tư duy đã được giải phóng, tôi không còn câu nệ chuyện mài hay không mài trong sáng tạo với sơn truyền thống nữa” – họa sĩ nói.

Điều này cũng có nghĩa, Hoàng Hữu Vân sẽ có những sáng tạo mới trên chặng đường sắp tới: mài, không mài hoặc kết hợp giữa cả hai phương thức. Mục tiêu lớn nhất của họa sĩ là phát huy giá trị biểu đạt của chất liệu, cũng như nhu cầu biểu đạt cảm xúc của anh trên bề mặt tác phẩm.

Nhà nghiên cứu Bùi Hoàng Anh tặng hoa chúc mừng triển lãm của họa sĩ Hoàng Hữu Vân.

Với họa sĩ Hoàng Hữu Vân, hành trình sáng tạo với sơn truyền thống là hành trình làm việc trên tinh thần khám phá, là mong muốn khai thác mọi giá trị tiềm ẩn của chất liệu. Với anh, câu chuyện về chất liệu cổ truyền này của dân tộc còn ẩn chứa những ẩn số mênh mông.

“Một nghệ sĩ tạo hình luôn khao khát truyền tải những ý niệm nghệ thuật và sáng tạo cá nhân. Điều đó tự thân thúc đẩy người nghệ sĩ tìm tòi và sáng tạo. Trong thời đại hôm nay, nhiều họa sĩ vẫn đang tiếp tục tìm tòi những con đường khác nhau để chinh phục và phát huy giá trị chất cảm thẩm mỹ của sơn truyền thống. Với tôi, trong dòng chảy văn hóa dân tộc, sơn truyền thống là một chất liệu vô cùng đặc biệt, đủ để tôi gắn bó và khám phá cả cuộc đời” – họa sĩ nói.

Nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Hoàng Anh:

“Hoàng Hữu Vân đã “nối tiếp” một câu chuyện gần 100 năm dường như đang còn bỏ ngỏ của các bậc tiền nhân. Có thể đâu đó đã hoặc đang có những họa sĩ sáng tác với sơn truyền thống với phương thức không mài, nhưng điều đáng chú ý là Hoàng Hữu Vân là người chính thức lựa chọn công bố một cách chủ ý phương thức “không mài” trong một triển lãm nghệ thuật riêng.

Họa sĩ Hoàng Hữu Vân trước tác phẩm của mình.

Chỉ với năm tác phẩm, nhưng từ tác phẩm “thứ nhất” đến tác phẩm “thứ năm”, Hoàng Hữu Vân đã kể một câu chuyện về hành trình sáng tạo với “không mài” ngay trên bề mặt tác phẩm. Vẫn là độ trong, độ sâu, độ thẩm thấu của sơn với các chất màu, các vật liệu gắn…, nhưng khi không thực hiện công đoạn mài, dấu vết của bút, của nét, của những mảng màu được giữ lại trực tiếp trên bề mặt, tạo nên những matière mang rõ rung cảm của nghệ sĩ.

Từ “Không Mài”, Hoàng Hữu Vân “tìm cái mới từ truyền thống” để mở ra một khả năng thực hành khác. Sau 15 năm làm việc với sơn truyền thống có mài, lựa chọn này cho thấy một sự chuyển dịch đáng chú ý trong tư duy sáng tạo của Hoàng Hữu Vân. “Không mài” ở đây không phải là phủ định kỹ thuật mài, mà là mở rộng biên độ biểu đạt của sơn truyền thống, để chất liệu được sống theo nhiều cách khác nhau trong hội họa đương đại.

Từ dòng chảy di sản ngàn xưa, Hoàng Hữu Vân tiếp tục bồi đắp giá trị của chất liệu sơn truyền thống trong dòng chảy mỹ thuật Việt Nam hiện đại. "Không Mài" - Triển lãm hội họa với chất liệu sơn truyền thống của họa sĩ Hoàng Hữu Vân là câu chuyện về di sản văn hóa dân tộc mà anh đã dành trọn tâm huyết để thể hiện bằng ngôn ngữ và tư duy hội họa của riêng mình.

Tâm niệm đi đến tận cùng giá trị của chất liệu đã thôi thúc nghệ sĩ tự đánh dấu một bước ngoặt trong sự nghiệp sáng tác của mình: Tranh sơn truyền thống không mài. Để rồi chính từ lựa chọn ấy anh nhận ra rằng, dù ở phương thức kỹ thuật nào, chất cảm thẩm mỹ của sơn truyền thống mới là giá trị gốc cần hướng đến, như một sự giải phóng tư duy nghệ thuật và khả năng biểu đạt của chất liệu.