Theo sợi lanh xuống phố

Chị Giàng Thị Say, Giám đốc Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ, trình diễn kỹ thuật dệt lanh truyền thống trước sự quan tâm của đông đảo du khách.

Chiếc khung dệt được đặt ngay trong gian trưng bày của Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ. Mỗi lần chị Say đưa con thoi qua lại, những sợi lanh dần khép vào nhau, kéo dài thêm mặt vải. Một số du khách đứng lại quan sát, có người đưa điện thoại lên ghi hình, có người cúi gần hơn để nhìn rõ cách người thợ điều khiển từng đường sợi.

Rời khung dệt, chị Say cầm dụng cụ chấm sáp ong, đưa tay tạo từng đường nét trên nền vải. Dưới bàn tay người thợ, những chấm sáp nhỏ dần nối lại thành hoa văn. Khi tấm vải được nhuộm chàm, phần có sáp sẽ giữ lại màu ban đầu, làm hiện lên những họa tiết đặc trưng của trang phục Mông.

Giữa hàng trăm sản vật được giới thiệu tại festival tổ chức trên đường Chiến thắng Sông Lô, gian hàng của Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ và Hợp tác xã Lùng Tám tạo nên một khoảng không gian riêng. Những chiếc túi, khăn, trang phục cùng nhiều vật dụng làm từ vải lanh được xếp ngay ngắn. Nhưng chính cảnh người phụ nữ ngồi dệt và chấm sáp ong đã khiến bước chân của nhiều du khách chậm lại.

Họ không chỉ được xem một sản phẩm đã hoàn thiện. Họ được nhìn thấy cách một tấm vải bắt đầu hình thành từ những sợi lanh nhỏ bé, được nghe người thợ kể về những tháng ngày gieo trồng, thu hoạch và xử lý nguyên liệu trước khi sợi lanh có thể nằm trên khung dệt.

Chị Hà Thị Phờ, thành viên Hợp tác xã Lùng Tám, trình diễn kỹ thuật vẽ sáp ong tạo hoa văn trên vải lanh.

Hợp tác xã Dệt lanh Cán Tỷ được thành lập từ tháng 10/2010, ban đầu có 10 thành viên đến nay hợp tác xã có 23 thành viên. Nhiều người đã thành thạo nghề như bà Sùng Thị Dình, bà Hầu Thị Mua, bà Hàu Thị Mỷ, bà Hàu Thị Ly và bà Hàu Thị Chúa... Người biết nhiều hướng dẫn người biết ít; người lớn tuổi truyền lại kinh nghiệm cho những thành viên trẻ hơn.

Từ những tấm vải truyền thống, các thành viên làm thành trang phục, túi, khăn và nhiều sản phẩm lưu niệm. Những vật dụng gần gũi với đời sống hiện đại giúp vải lanh bước ra khỏi phạm vi bản làng mà vẫn giữ được chất liệu, màu sắc và hoa văn của người Mông.

Chiếc khung dệt đặt giữa gian hàng hôm nay cũng đã nhiều lần theo những người phụ nữ Cán Tỷ đến các địa phương khác. Chị Say cho biết hợp tác xã thường được lựa chọn tham gia những chương trình giới thiệu, quảng bá sản phẩm tại Thành phố Hồ Chí Minh, Sơn La, Điện Biên, Lạng Sơn… Mỗi chuyến đi, các thành viên không chỉ đóng gói những sản phẩm đã làm xong. Họ mang theo sợi lanh, khung cửi, dụng cụ chấm sáp ong để trình diễn trước công chúng. Nhờ vậy, câu chuyện về một sản phẩm không dừng lại ở tên gọi hay giá bán. Du khách được nhìn thấy người làm ra sản phẩm và hiểu thêm về thời gian, công sức nằm sau từng đường dệt.

Cách gian hàng của Cán Tỷ không xa, những sản phẩm của Hợp tác xã Lùng Tám cũng mang theo câu chuyện của những phụ nữ Mông vừa làm nương, vừa giữ nghề dệt lanh.

Hợp tác xã Lùng Tám được thành lập từ năm 2001 với mục tiêu bảo tồn, phát huy nghề dệt lanh truyền thống. Qua hơn hai thập niên, nơi đây trở thành chỗ để những người phụ nữ cùng làm nghề, trao đổi kinh nghiệm và đưa sản phẩm đến với thị trường. Nghề dệt vốn phục vụ nhu cầu trong mỗi gia đình dần tạo thêm việc làm, thu nhập cho các thành viên.

Chị Hà Thị Phờ, thành viên Hợp tác xã Lùng Tám, nói về công việc của mình bằng những lời giản dị: “Mình ở gần, muốn đi làm thì đi làm. Ở nhà mình làm nương, những ngày không lên nương lại tranh thủ dệt vải. Kiếm được bao nhiêu thì dùng bấy nhiêu”.

Đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Mông tỉ mỉ vẽ sáp ong, tạo nên những đường hoa văn truyền thống trên nền vải lanh.

Nhịp làm việc của chị Phờ cũng là nhịp sống quen thuộc của nhiều phụ nữ Mông. Khi mùa vụ cần, họ lên nương. Những ngày không làm nương, họ ngồi vào khung cửi, nối tiếp công việc mà bà và mẹ từng làm. Thời gian nông nhàn được góp lại trong từng tấm vải, rồi trở thành những sản phẩm đem bán, giúp người phụ nữ có thêm một khoản tiền trang trải cuộc sống.

Để những tấm vải ấy đi được xa, các hợp tác xã phải vừa giữ kỹ thuật truyền thống, vừa thay đổi cách làm sản phẩm và tìm kiếm thị trường. Các hội chợ, festival và chương trình xúc tiến thương mại trở thành nơi người làm nghề gặp gỡ người tiêu dùng. Những cuộc gặp ấy giúp sản phẩm được biết đến nhiều hơn, đồng thời giúp công chúng hiểu rằng giá trị của vải lanh không chỉ nằm ở màu sắc hay hoa văn.

Dệt lanh vẫn là một nghề nhiều nhọc nhằn. Nguyên liệu phụ thuộc vào mùa vụ và thời tiết; quy trình sản xuất dài, phần lớn được thực hiện thủ công; trong khi thu nhập chưa tương xứng với thời gian, công sức người thợ bỏ ra. Nếu sản phẩm không tìm được đầu ra, lớp trẻ cũng khó dành nhiều thời gian để học và theo nghề. Bởi vậy, việc đưa khung dệt đến festival không chỉ nhằm thu hút khách tham quan. Đó còn là cách những người phụ nữ Mông đưa nghề truyền thống ra khỏi phạm vi bản làng, tìm thêm cơ hội cho sản phẩm và gieo vào người xem sự trân trọng đối với lao động thủ công.

Tiếng khung dệt vẫn đều đặn vang lên giữa phố hội. Chị Giàng Thị Say tiếp tục đưa thoi, những sợi lanh lại khép sát vào nhau. Trước mặt chị, tấm vải dài thêm từng chút; phía bên kia khung dệt, những người khách vẫn chăm chú đứng xem.

Thực hiện: Cảnh Trực