Điện ảnh và Di sản: Gợi mở hướng tiếp cận di sản cho nhà làm phim trẻ

Di sản: Nguồn chất liệu cho sáng tạo

Tọa đàm “Điện ảnh và Di sản - Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo” đặt ra một chuỗi vấn đề xuyên suốt trong hành trình đưa di sản đến với điện ảnh: Làm thế nào để những giá trị lịch sử, văn hóa trở thành chất liệu cho những câu chuyện mới; làm thế nào để nuôi dưỡng những người kể chuyện có khả năng chuyển hóa di sản bằng ngôn ngữ điện ảnh; hoạt động quay phim tại di sản cần được tổ chức ra sao để cân bằng giữa sáng tạo và bảo tồn; và xa hơn, điện ảnh có thể tạo thêm những giá trị gì cho di sản, du lịch văn hóa và địa phương.

Hướng tới dấu mốc 950 năm Văn Miếu-Quốc Tử Giám, tọa đàm nhìn nhận di sản không chỉ như một giá trị cần bảo tồn hay tái hiện, mà còn là nguồn chất liệu cho sáng tạo, nơi hình thành những người kể chuyện mới và một nguồn lực có khả năng tạo thêm giá trị cho văn hóa và đời sống đương đại.

Phim "Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh" quay tại Tràng An, Ninh Bình. (Ảnh: Đoàn làm phim cung cấp)

Có thể thấy nhiều bộ phim lấy bối cảnh các di sản thiên nhiên, di sản văn hóa tại Việt Nam đã đem lại những tác động tích cực cho các địa điểm quay phim như vịnh Hạ Long, Tràng An, cố đô Huế…

Theo Tiến sĩ Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, điện ảnh đã làm cho di sản đi vào đời sống đương đại, mở ra những cách nhìn mới và trở thành chất liệu cho sáng tác. Để làm được điều đó, chúng ta cần những tài năng và có một môi trường sáng tạo thuận lợi.

Chính vì vậy, ươm mầm tài năng và phát triển công nghiệp sáng tạo là hai vấn đề mang tính kết nối. Vai trò của người sáng tạo, đặc biệt là thế hệ trẻ, trở nên rất quan trọng. Từ truyền thống trọng hiền tài, trọng tri thức của dân tộc, chúng ta đặt ra câu hỏi về việc phát hiện, khuyến khích và tạo cơ hội cho những tài năng mới.

Tiến sĩ Ngô Phương Lan cho rằng, ở góc độ ngành công nghiệp nội dung, tài năng và thị trường cũng không thể tách rời. Có tài năng mới có tác phẩm tốt; có tác phẩm tốt mới tạo được công chúng; có công chúng mới hình thành thị trường; và chỉ khi các yếu tố ấy được kết nối trong một hệ sinh thái sáng tạo thì công nghiệp điện ảnh mới có thể phát triển bền vững.

Từ góc độ cơ quan quản lý, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Tạ Quang Đông, Thứ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn mà còn là nguồn lực để sáng tạo những giá trị mới. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam đặt ra yêu cầu nhận diện đầy đủ, khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa, lấy di sản làm trung tâm và hướng tới bảo tồn, phát huy, phát triển bền vững các giá trị văn hóa. Đây là một định hướng rất đáng chú ý đối với điện ảnh.

Thứ trưởng khẳng định, với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về điện ảnh, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tiếp tục quan tâm hoàn thiện cơ chế, chính sách để tạo môi trường thuận lợi cho sáng tạo, phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy điện ảnh tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa.

Thứ trưởng Tạ Quang Đông bày tỏ mong muốn rằng, từ những trao đổi tại tọa đàm, chúng ta sẽ có thêm những đề xuất cụ thể về đào tạo, phát hiện và trọng dụng tài năng; về cơ chế để điện ảnh tiếp cận và phát huy giá trị di sản; qua đó góp phần thực hiện hiệu quả những chủ trương mới của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa và công nghiệp văn hóa.

Khuyến khích người trẻ tiếp cận di sản bằng điện ảnh

Khuyến khích các nhà làm phim trẻ chuyên nghiệp và không chuyên kể những câu chuyện về di sản bằng tác phẩm điện ảnh cũng chính là mục tiêu của Cuộc thi phim ngắn “Hiền tài hôm nay” do Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam phối hợp thành phố Hà Nội tổ chức.

Các diễn giả gồm Tiến sĩ Trần Hoài, Trưởng bộ môn Di sản học, khoa Công nghiệp Văn hóa di sản, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội); Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Quang Ngọc, Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam; đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Khải Hưng; Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương, Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế; đạo diễn Hà Lệ Diễm, cùng sự dẫn dắt, điều hành của đạo diễn Nguyễn Hoàng Điệp.

Các diễn giả trao đổi về cách giới trẻ tiếp cận lịch sử và di sản trong bối cảnh hiện nay; những rào cản khi khai thác đề tài lịch sử-giáo dục bằng điện ảnh; vai trò của các nền tảng số trong việc đưa nội dung gắn với giáo dục di sản đến gần công chúng trẻ. Câu hỏi đặt ra không chỉ là người trẻ có quan tâm đến di sản hay không, làm thế nào để khuyến khích người trẻ không chỉ quan sát di sản mà muốn kể lại di sản một cách thành công bằng ngôn ngữ điện ảnh.

Chia sẻ về người trẻ làm phim hiện nay, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Khải Hưng cho rằng, qua nhiều năm giảng dạy tại Trường đại học Sân khấu-Điện ảnh, ông nhận thấy sự thay đổi rõ rệt của các thế hệ sinh viên: Lớp sinh viên đầu tiên nghiên cứu lịch sử, lý luận và các môn văn học rất tốt. Đến thế hệ thứ hai (khoảng 20 năm trước), từ khi có internet xuất hiện, các bạn bắt đầu tìm kiếm thông tin trên mạng rất nhiều, ít khi đến tận thực địa như Văn Miếu để tìm hiểu kỹ lưỡng.

Tuy nhiên, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Khải Hưng cũng nhận xét rằng, các bạn trẻ bây giờ làm phim rất đẹp. Công nghệ phát triển giúp các bạn có thể bấm máy hàng giờ liền mà không lo tốn kém chi phí như các thế hệ trước. Nhưng vấn đề đặt ra là: Trong một giờ quay đó, có bao nhiêu đoạn phim thực sự mang lại giá trị? "Điều quan trọng nhất vẫn nằm ở tư duy: Chúng ta định quay cái gì và ý tưởng nghệ thuật ra sao?", đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Khải Hưng nói.

Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương - Viện trưởng Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế cho rằng, người làm phim, nhất là người làm phim trẻ phải có sự thấu hiểu về tinh thần đối với di sản để có được những tác phẩm ý nghĩa. Làm phim về di sản không chỉ là đưa máy lên ghi lại những hình ảnh tại di sản, điểm đến đó, mà còn phải hiểu, phải thẩm thấu tinh thần, văn hóa, con người ở nơi đó.

“Muốn hiểu bản chất Hà Nội, hãy chậm lại một chút, đến với cuộc sống đời thường qua những thanh âm từ sáng sớm đến đêm khuya, gặp gỡ những nghệ nhân đang giữ gìn di sản và những bạn trẻ sáng tạo vì niềm đam mê. Viện Hà Nội học và Đào tạo quốc tế sẵn sàng trở thành địa chỉ tin cậy kết nối các nguồn lực dữ liệu di sản cho các nhà làm phim”, Tiến sĩ Lê Thị Thu Hương nói.

Đạo diễn Hà Lệ Diễm là một nhà làm phim trẻ từng giành nhiều giải thưởng với “Những đứa trẻ trong sương”, bộ phim tài liệu làm về đời sống và một số phong tục, tập quán của người Mông thông qua câu chuyện của cô bé Má Thị Di. Phim được quay trong nhiều năm, theo chân Má Thị Di từ năm 12 tuổi cho đến năm 14-15 tuổi, đứng trước ngưỡng cửa trưởng thành và buộc phải lựa chọn giữa việc đi lấy chồng theo phong tục hoặc thoát khỏi những tập tục lạc hậu để học tập lên cao hơn nữa. Hà Lệ Diễm cho biết, cô đã dành rất nhiều thời gian để đọc, nghiên cứu phong tục tập quán, các truyền thống văn hóa của người Mông trong phim.

Đạo diễn Hà Lệ Diễm cũng cho rằng, văn hóa là nền tảng cơ bản để các nhà làm phim trẻ có thể đi xa và đi thật dài trong hành trình nghề nghiệp của mình. “Tôi nhận ra rằng nếu không hiểu về văn hóa và lịch sử thì sẽ không có ngọn hải đăng nào soi sáng con đường tương lai mình đi. Chính việc chủ động học hỏi, tìm hiểu văn hóa, ngôn ngữ, di sản giúp chúng tôi tự tin hơn khi bấm máy”, đạo diễn Hà Lệ Diễm khẳng định.