Xã hội học và tâm lý học trong kỷ nguyên AI:Nhận diện, đo lường, xây dựng chuẩn mực ứng xử phù hợp

AI đặt ra những câu hỏi mới về con người và xã hội

Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, Tiến sĩ Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhận định, AI đang phát triển với tốc độ chưa từng có, trở thành một trong những động lực công nghệ quan trọng của thời đại.

Chủ trì hội thảo. Ảnh: Hữu Tiệp

Theo Tiến sĩ Đinh Thị Mai, điểm khác biệt của AI so với nhiều làn sóng công nghệ trước đây nằm ở việc công nghệ này đã tham gia trực tiếp vào những hoạt động vốn gắn với con người như nhận thức, ngôn ngữ, sáng tạo, giao tiếp và ra quyết định. AI vì thế đang góp phần thay đổi cách con người học tập, làm việc, suy nghĩ, cảm nhận và tương tác, tác động trực tiếp tới những đối tượng nghiên cứu cốt lõi của xã hội học và tâm lý học.

Từ góc độ con người và xã hội, AI chứa đựng cả cơ hội và thách thức. Công nghệ có thể góp phần nâng cao năng suất lao động, cải thiện giáo dục, y tế, dịch vụ công, hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức. Đồng thời, những nguy cơ về sự phụ thuộc vào máy, suy giảm tư duy độc lập, biến đổi đời sống tình cảm, sức khỏe tâm thần, dịch chuyển việc làm, phân hóa xã hội, tin giả, thao túng nhận thức, thiên lệch thuật toán và quyền riêng tư cũng ngày càng được đặt ra.

Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, những vấn đề này cần được nhìn nhận từ phương diện con người và xã hội, bên cạnh các giải pháp kỹ thuật. Nếu khoa học kỹ thuật tập trung trả lời AI có thể làm được gì, xã hội học và tâm lý học cần góp phần trả lời AI đang làm thay đổi con người và xã hội như thế nào; thay đổi nào cần thúc đẩy, thay đổi nào cần dự báo, điều chỉnh và kiểm soát.

Tiến sĩ Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phát biểu. Ảnh: Minh Hồng

Từ yêu cầu đó, Tiến sĩ Đinh Thị Mai cho rằng, giới nghiên cứu làm rõ những biến đổi của con người và xã hội dưới tác động của AI ở các cấp độ cá nhân, nhóm, thiết chế và cấu trúc xã hội; chú trọng các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, thanh thiếu niên, người cao tuổi, lao động có kỹ năng thấp và người dân ở vùng khó khăn.

Một yêu cầu quan trọng được đặt ra là xây dựng các bằng chứng thực nghiệm phục vụ quản trị xã hội và tư vấn chính sách. Cùng với đó là nghiên cứu các nguyên tắc đạo đức trong phát triển, sử dụng AI, bảo đảm phẩm giá, quyền tự chủ, minh bạch, công bằng, an toàn và trách nhiệm giải trình.

Tiến sĩ Đinh Thị Mai cũng nhấn mạnh yêu cầu đổi mới chính xã hội học và tâm lý học, từ phát triển khung lý thuyết, phương pháp nghiên cứu đến đào tạo và năng lực số; kết hợp phương pháp truyền thống với khoa học xã hội tính toán và các công cụ AI, tăng cường nghiên cứu liên ngành.

“Đổi mới để không bị tụt hậu, nhưng phải giữ vững bản sắc của khoa học về con người: lấy sự thấu hiểu con người làm mục đích, không để công cụ thay thế tư duy khoa học”, Tiến sĩ Đinh Thị Mai nhấn mạnh.

Từ mức độ sử dụng đến những hệ quả cần được đo lường

Tại hội thảo, PGS.TS Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học cho rằng, hội thảo diễn ra trong bối cảnh AI đã đi vào nghiên cứu, giảng dạy và đời sống nhanh hơn khả năng nhận diện của khoa học xã hội. Từ một chủ đề chủ yếu xuất hiện trong các diễn đàn công nghệ cách đây vài năm, AI hiện đã trở thành đối tượng điều chỉnh của pháp luật và một phần trong thói quen hằng ngày của nhiều người.

PGS.TS Chu Văn Tuấn, Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học phát biểu. Ảnh: Hữu Tiệp

Theo PGS.TS Chu Văn Tuấn, một khoảng trống lớn hiện nay là bằng chứng khoa học về những hệ quả xã hội và tâm lý của AI tại Việt Nam. Các số liệu về mức độ sử dụng AI đang tăng nhanh, song chưa trả lời được những câu hỏi quan trọng: Ai đang sử dụng? Sử dụng vào việc gì? AI thay thế hoạt động nào trước đây? Và điều gì xảy ra với người sử dụng sau đó?

Đây là khoảng trống mà xã hội học và tâm lý học cần tập trung giải quyết. PGS.TS Chu Văn Tuấn cho rằng cần “đo cái chưa ai đo”, trước hết bằng những nghiên cứu có thiết kế khoa học, trong đó có điều tra quy mô quốc gia và theo dõi sự thay đổi theo thời gian.

Một hướng nghiên cứu khác là chuyển những hiện tượng đang được xã hội quan tâm thành các khái niệm có thể kiểm chứng. Những cách gọi phản ánh các quan sát trong đời sống cũng được định nghĩa, thao tác hóa và kiểm định trước khi trở thành khái niệm khoa học.

Các đại biểu tham luận tại hội thảo. Ảnh: Hữu Tiệp

Với tham luận “Tự thể hiện trong bối cảnh số: Những biến đổi và định hướng nghiên cứu”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Phương Hoa (Viện Xã hội học và Tâm lý học) phân tích sự phát triển của mạng xã hội và AI đang làm thay đổi cách cá nhân xây dựng, trình bày hình ảnh về bản thân. Nếu trước đây công nghệ chủ yếu hỗ trợ chỉnh sửa, AI hiện có thể trực tiếp tạo văn bản, hình ảnh, giọng nói, video và avatar.

Công nghệ từ vai trò phương tiện đang trở thành một đối tác trong quá trình đồng sáng tạo. Tuy nhiên, việc hỗ trợ về giao tiếp, biểu đạt và kết nối có thể dẫn đến sự phụ thuộc, làm suy giảm khả năng tự biểu đạt độc lập của con người...

Hội thảo còn có các nghiên cứu về bản chất, triển vọng của AI và gợi mở cho xã hội học, tâm lý học; biến đổi cơ cấu việc làm; ứng dụng AI trong tâm lý học; công nghệ số và AI trong chương trình đào tạo cử nhân xã hội học ở Việt Nam.

Do đó, xã hội học và tâm lý học cần chủ động đi trước trong việc nhận diện, đo lường và lý giải những biến đổi do AI tạo ra; từ đó cung cấp bằng chứng cho hoạch định chính sách, đổi mới nghiên cứu, đào tạo và xây dựng các chuẩn mực ứng xử phù hợp.

Kết quả hội thảo góp phần gợi mở những hướng nghiên cứu dài hạn về con người và xã hội trong kỷ nguyên AI, đồng thời đặt ra yêu cầu tăng cường nghiên cứu liên ngành, để sự phát triển của công nghệ được định hướng theo các giá trị nhân văn và phục vụ phát triển bền vững.