Hoa sữa và hồi chuông về quy hoạch cây xanh Thủ đô

Trong một diễn biến khác, anh hàng xóm nhà tôi suốt ngày phàn nàn là sao họ nghĩ gì mà trồng mấy cây hoa sữa quanh cái giếng làng, đúng lúc gió đưa hương thì thôi rồi, đau đầu lắm lắm…

Cũng lúc đó, trên mạng xã hội gần tháng nay người ta rầm rầm chia phe, người yêu thì nức nở ngợi khen, người khó chịu thì kiên quyết hô khẩu hiệu chặt bỏ, đừng để mùi hoa sữa đậm đặc ảnh hưởng đến cuộc sống và sinh hoạt.

"Hoa sữa không có tội..."

“Hoa sữa không có tội. Do người ta trồng không đúng”, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Anh Tuấn, Chủ tịch Chi hội Kiến trúc sư Cảnh quan Việt Nam, Trưởng nhóm chuyên môn Kiến trúc cảnh quan, Khoa Kiến trúc và Quy hoạch tại Trường đại học Xây dựng Hà Nội đã nhấn mạnh như vậy khi bắt đầu câu chuyện với phóng viên Báo Nhân Dân chung quanh nội dung quy hoạch cây xanh đô thị ở nước ta hiện nay nói chung và Thủ đô Hà Nội nói riêng.

Hoa sữa nở dầy trên tuyến phố Lê Đức Thọ, phường Từ Liêm, thành phố Hà Nội. (Ảnh: HNV)

Theo Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Anh Tuấn, trong cảnh quan nói chung và cây xanh đô thị nói riêng, cây không chỉ đơn thuần mang lại không gian xanh mà còn có cả hoa và hương hoa. Nếu biết khai thác và sử dụng hợp lý, hiệu quả mang lại sẽ rất cao. “Chẳng hạn, giữa một khoảng sân rộng như Trường đại học Xây dựng, chỉ cần một cây hoa sữa tỏa hương thoang thoảng cũng đủ tạo cảm giác vô cùng dễ chịu. Tuy nhiên, nếu trồng quá nhiều thì tác dụng sẽ ngược lại. Cái gì vừa đúng và đủ cũng đều tốt nhưng khi vượt quá giới hạn thì không còn tốt nữa”, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Anh Tuấn chia sẻ.

Trò chuyện cùng chúng tôi, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Hà, Viện trưởng Viện Kiến trúc cảnh quan, Trường đại học Lâm nghiệp nhấn mạnh, cây hoa sữa từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong cảnh quan đô thị. Xét về mặt sinh trưởng, đây là loại cây đường phố rất tốt nhờ sức sống dẻo dai, bền bỉ, tán lá rộng cho bóng mát hiệu quả và hầu như hiếm khi bị gãy đổ. Nhược điểm lớn nhất của hoa sữa nằm ở chính mùa hoa của nó: mùi hương quá nồng cùng lượng lớn phấn hoa và hạt phát tán khắp nơi.

Nhiều người dù rất yêu thích hoa sữa qua những giai điệu, vần thơ lãng mạn cũng phải thừa nhận rằng, việc chặt bỏ những hàng cây đã trồng từ 7 đến 10 năm là sự lãng phí vô cùng lớn. Tuy nhiên, đối với những gia đình, nhất là người già và trẻ nhỏ, sống ngay sát cây hoa sữa, mùi hương nồng gắt cùng lông hoa rơi vãi vào nhà thực sự là một trải nghiệm không dễ chịu, thậm chí gây đau đầu, mất ngủ.

Hoa sữa đã đi vào thơ ca, nhạc họa và là một nét văn hóa đặc trưng của Thủ đô Hà Nội. (Ảnh: HNV)

Do đó, “mấu chốt của vấn đề không nằm ở bản thân cây hoa sữa mà ở cách quy hoạch và phân bổ mật độ trồng. Thay vì trồng trên vỉa hè sát cửa nhà dân với khoảng cách dày đặc, hoa sữa nên được đưa ra trồng ở các dải phân cách giữa đường (rộng từ 2m trở lên), các ngã ba, ngã tư hoặc những khoảng không gian công cộng rộng lớn. Cách làm này vừa giúp cây phát huy tối đa ưu điểm tạo bóng mát và mảng xanh cho đô thị, vừa giữ khoảng cách hợp lý để mùi hương tỏa ra vừa phải mà không làm ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt của người dân”, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Hà khuyến nghị.

Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến, Giảng viên Trường khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội), Công ty Andstudio (Pháp) cho rằng, “bài toán của Hà Nội không đơn giản là trồng thêm bao nhiêu cây, mở thêm bao nhiêu công viên hay đạt được bao nhiêu mét vuông cây xanh trên đầu người. Những chỉ tiêu đó cần thiết, nhưng chưa đủ để phản ánh chất lượng thực sự của một đô thị xanh. Điều Hà Nội cần giải quyết là làm thế nào để kết nối hệ thống tự nhiên, không gian đô thị và ký ức lịch sử thành một cấu trúc thống nhất”.

Thực tế, Hà Nội có một nền tảng tự nhiên đặc biệt với sông Hồng, sông Đuống, sông Nhuệ, Hồ Tây, Hồ Gươm, các hồ nội đô, những vùng bãi và hệ thống làng cổ. Bên cạnh đó là những hàng cây lâu năm, các tuyến phố lịch sử, đình chùa, trường học và những khu tập thể gắn với đời sống của nhiều thế hệ. Đây không phải những yếu tố rời rạc. Chúng tạo nên một mạng lưới không gian sống có giá trị sinh thái, văn hóa và xã hội. Bài toán quy hoạch là nhận diện, bảo vệ và kết nối mạng lưới ấy, đồng thời phục hồi những liên kết đã bị chia cắt bởi quá trình đô thị hóa.

Hoa sữa ở khu vực Xuân Mai, Hà Nội. (Ảnh: HNV)

Là người đã có quá trình công tác cả trong nước và quốc tế (chủ yếu ở Pháp và Trung Quốc) cũng như nhận nhiều giải thưởng lớn nhỏ về kiến trúc ở quốc tế trong nhiều năm qua, Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến chia sẻ, phát triển đô thị là một quá trình tất yếu, nhưng phát triển không nhất thiết đồng nghĩa với việc xóa bỏ để làm lại. “Một thành phố trưởng thành là thành phố biết lựa chọn những gì cần thay đổi, những gì cần phục hồi và những gì phải được giữ lại”, Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến nói.

“Tôi mong muốn Hà Nội không chỉ trở thành một thành phố có nhiều cây xanh hơn mà trở thành một thành phố hiểu rõ hơn giá trị của tự nhiên và biết trân trọng ký ức của chính mình. Bởi cây xanh không chỉ làm cho thành phố dễ sống hơn, chúng còn giúp thành phố giữ được bản sắc và tiếp tục kể câu chuyện của mình qua nhiều thế hệ”, Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến bày tỏ.

Cây hoa sữa và lịch sử phát triển cây xanh đô thị của Thủ đô

Trở lại câu chuyện về hoa sữa, người ta càng ngạc nhiên hơn khi tìm hiểu về loại cây này khi phát hiện nó gắn với quá trình hình thành cảnh quan đô thị Hà Nội từ thời Pháp thuộc cho đến nay.

Ngược lại dòng lịch sử, người ta thấy rằng, trong quá trình xây dựng Hà Nội thành trung tâm hành chính của Đông Dương, chính quyền Pháp từng bước hình thành hệ thống đường phố, công viên và không gian xanh theo mô hình đô thị phương tây. Cây xanh được trồng dọc một số tuyến đường, quanh các công trình công cộng góp phần tạo bóng mát và định hình cảnh quan thành phố.

Xét về mặt sinh trưởng, hoa sữa là loại cây đường phố rất tốt nhờ sức sống dẻo dai, bền bỉ, tán lá rộng cho bóng mát hiệu quả và hầu như hiếm khi bị gãy đổ. Nhược điểm lớn nhất của hoa sữa nằm ở chính mùa hoa của nó: mùi hương quá nồng cùng lượng lớn phấn hoa và hạt phát tán khắp nơi. (Ảnh: HNV)

Cụ thể là từ năm 1890, người Pháp đã lập vườn ươm gần Bách Thảo để nhập nhiều loại cây từ châu Phi, châu Mỹ, châu Âu kết hợp với các giống cây bản địa để thử nghiệm khả năng thích nghi. Sau khi số cây này chứng minh được khả năng bám rễ sâu, chịu gió bão, không thu hút côn trùng độc hại, phù hợp đặc điểm thổ nhưỡng và khí hậu của miền bắc, người Pháp dần đưa cây ra trồng tại vỉa hè như các loại cây xà cừ, sấu, sao đen, hoa sữa...

Cây hoa sữa (tên khoa học Alstonia scholaris), có nguồn gốc từ Ấn Độ và Đông Nam Á. Cây cao 10-50m, lá dài 8-25cm, rộng 2-5cm, tán hình tháp, tạo bóng mát che cho người đi đường vào mùa hè gay gắt ở miền bắc. Bộ rễ chùm và cọc kết hợp phát triển, ăn sâu vào lòng đất giúp cây đứng vững trước gió bão. Hoa nở tháng 8-12, nở rộ vào tháng 9-10, cánh hoa nhỏ, màu trắng ngà, mọc thành cụm và có mùi hương đặc trưng.

Với những ưu điểm trên, người Pháp cho trồng hàng hoa sữa đầu tiên trên phố Quán Thánh, mật độ thưa thớt, mỗi cây cách nhau 15-20m, trên các phố có vỉa hè rộng hơn 3m, ít nhà dân. Những năm tiếp theo, hoa sữa được trồng trên phố Nguyễn Du và một vài phố khác.

Theo các nhà nghiên cứu, sau năm 1954, Hà Nội bước vào giai đoạn phát triển mới. Thành phố từng bước mở rộng không gian, xây dựng công trình công cộng và hệ thống hạ tầng phục vụ dân cư. Cây xanh tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong tổ chức không gian sống. Những tuyến phố cũ được chăm sóc, bổ sung cây; các khu dân cư và công trình mới cũng đặt ra nhu cầu trồng cây tạo bóng mát, cải thiện cảnh quan.

Thời điểm đó, cũng theo các nhà nghiên cứu, dân cư chưa đông, hoa sữa thưa thớt, hương hoa thoang thoảng trong gió heo may đã trở thành nguồn cảm hứng cho các văn nghệ sĩ. Các ca khúc và bài thơ kinh điển ra đời trong những năm sau đó, biến hoa sữa trở thành biểu tượng lãng mạn không thể thiếu của mùa thu Hà Nội.

Đến giữa thập niên 1980, Hà Nội có những thay đổi lớn trong đời sống kinh tế và không gian đô thị. Dân số tăng, hoạt động xây dựng phát triển và nhu cầu cải thiện môi trường sống ngày càng cấp bách. Cây xanh trở thành một thành phần quan trọng trong các khu dân cư và những tuyến đường được xây dựng mới. Bên cạnh chức năng tạo bóng mát, cây đường phố còn được nhìn nhận như yếu tố tạo bản sắc cho không gian công cộng.

Trong bối cảnh ấy, hoa sữa được các nhà quản lý không gian đô thị ưu tiên lựa chọn. Như phân tích của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Lân Hùng, Tổng Thư ký Hội các ngành sinh học Việt Nam, bởi đặc tính lớn nhanh, cho tán rộng, xanh quanh năm, rễ bám chắc và không kén đất nên hoa sữa được trồng nhiều. So với việc trồng sấu hay xà cừ mất hàng chục năm để lấy bóng mát, hoa sữa chỉ cần vài năm.

Đến giai đoạn 1990-2010, làn sóng trồng hoa sữa lan rộng trên nhiều con phố mới của Thủ đô, như Nguyễn Chí Thanh, Trần Duy Hưng, Lê Đức Thọ, Hồ Tùng Mậu, Trung Hòa... Mỗi tuyến phố được trồng hàng trăm cây, cách nhau 4-6m. Cá biệt có những tuyến như Mễ Trì, phường Từ Liêm, hai bên vỉa hè và dải phân cách giữa đều trồng hoa sữa. Như đoạn đường Lê Đức Thọ, khu vực sân vận động quốc gia Mỹ Đình, phường Từ Liêm, người ta chỉ thấy toàn là cây hoa sữa ven đường, được trồng với mật độ dày, liên tục.

Theo thống kê của Sở Xây dựng, hiện, toàn thành phố có khoảng 14.400 cây hoa sữa, nhiều thứ tư trong các loài được trồng phổ biến tại Thủ đô, sau sấu (26.400 cây), bằng lăng (17.500) và phượng vĩ (16.000). Mật độ dày đặc, hoa nở rộ cùng lúc đã biến "mùi hương thoang thoảng" trong thi ca thành nỗi ám ảnh đối với nhiều người. Phấn hoa bay vào nhà ảnh hưởng đến sức khỏe, nhất là người già, trẻ nhỏ, người mắc bệnh hô hấp.

Đầu tháng 9/2026, mạng xã hội và báo chí truyền thông bùng nổ chủ đề hoa sữa với nhiều tranh luận dữ dội. Chỉ trong ngày 22/10/2026, khi tôi gõ cụm từ tìm kiếm “tranh luận về hoa sữa trên mạng”, thông tin tôi nhận được cụ thể như sau: Google không công bố con số tuyệt đối (tổng số lượt) cụ thể cho từ khóa “hoa sữa” nhưng ghi nhận sự bùng nổ về mặt tỷ lệ phần trăm trên Google Trends vào giữa tháng 10/2026, trong đó, từ khóa “mùi hoa sữa” tăng đột biến hơn 5.000% so với tuần trước đó; từ khóa “hoa sữa”, tăng khoảng 1.100% so với một tuần trước đó; từ khóa liên quan khác “Hoa sữa Hồng Đăng” cũng ghi nhận lượng tìm kiếm tăng vọt do các tranh luận về mùi hương nồng và ca khúc nổi tiếng này.

Rõ ràng, trời hanh khô, ô nhiễm không khí gia tăng, hoa sữa đồng loạt nở rộ tạo mùi hương nồng gây khó chịu, ngột ngạt. Một số khu chung cư, ban quản lý còn dùng vòi phun nước làm lụi bớt chùm hoa sữa. Thậm chí, trước phản ứng của người dân, thành phố Hà Nội đã yêu cầu các đơn vị rà soát và lên phương án dịch chuyển bớt cây hoa sữa tại những khu vực trồng quá dày đặc gây ảnh hưởng đến đời sống người dân, thay thế bằng các loài cây đô thị khác. Trước mắt, Công ty Công viên cây xanh và các phường xã chủ động cắt tỉa bớt hoa của 992 cây hoa sữa ở 13 tuyến đường.

Coi cây xanh là di sản nhưng cũng cần có điều chỉnh hợp lý

Nhận định về ứng phó tức thì trên của thành phố, Kiến trúc sư Ngô Quyết Tiến cho rằng, quy hoạch cây xanh của Hà Nội không đối mặt với một vấn đề đơn lẻ mà là ba căng thẳng cấu trúc chồng lấn, cụ thể:

Thứ nhất là xung đột giữa mật độ và chức năng: không gian xanh nội thành thiếu nghiêm trọng nhưng đất có thể trồng cây lại cực kỳ khan hiếm, mỗi quyết định giữ hay chặt một cây đều liên quan đến nhiều lợi ích.

Thứ hai là chuyển từ “xử lý bị động” sang “quản lý rủi ro chủ động”. Thực tế cho thấy, thiệt hại do bão Yagi năm 2024 cho thấy mô hình lấy ứng cứu sau sự cố làm trọng tâm đã không còn bền vững; cần chuyển sang phương thức quản trị dựa trên đánh giá sức khỏe cây, mô hình hóa rủi ro và cập nhật chủ động.

Thứ ba là ma sát thực tế giữa cảm xúc văn hóa và chất lượng sống hàng ngày, hoa sữa chính là biểu hiện tập trung của căng thẳng này.

Theo Kiến trúc sư Tiến, trong chuyên môn, coi cây xanh là di sản cần được hiểu là thừa nhận giá trị lịch sử và cảm xúc không thể phục hồi hoàn toàn của chúng nhưng điều đó không đồng nghĩa với “không được động vào một cây nào”. Lập trường hiện hành của Hà Nội đối với hoa sữa - không thay thế toàn bộ, mà “điều chỉnh mật độ, di chuyển hoặc thay thế có chọn lọc, đánh giá từng cây và tham vấn cộng đồng” - về nguyên tắc là đúng. Dưới góc độ chuyên gia, khung này có thể được cụ thể hóa thành quyết định phân tầng:

Ở cấp cá thể di sản, những cây đơn lẻ hoặc nhóm nhỏ có liên kết lịch sử, tuổi cây đáng kể hoặc tạo nên bản sắc dễ nhận diện của tuyến phố cụ thể, cần được giữ như “di sản sống”, ngay cả khi phải đầu tư chăm sóc thêm hoặc điều chỉnh công trình để bảo vệ.

Với khu vực chức năng mật độ cao như tại trường học, bệnh viện, khu dân cư đông đúc - nơi nhạy cảm với mùi - có thể tỉa thưa chọn lọc để giảm mật độ, cắt tỉa cành hoa (về kỹ thuật là khả thi và không làm tổn hại dáng cây), thay vì chặt cả hàng, qua đó kiểm soát mức phơi nhiễm ở mức chấp nhận được.

Song song là thay thế cấu trúc và trồng bổ sung: tại vị trí buộc phải chặt, trồng bổ sung loài cây tương đương về chức năng nhưng khác về đặc điểm sinh thái và việc chọn loài mới cần đồng thời đáp ứng che phủ, chống gió, ít gây dị ứng và phù hợp tỷ lệ đường phố, không dùng một loài đơn nhất khác thay thế loài đơn nhất cũ.