Vẽ ký ức trên vải lanh

Nghệ nhân Sùng Thị Cở, 97 tuổi, miệt mài vẽ sáp ong trên vải lanh, gìn giữ nghề truyền thống.

Buổi sớm ở Lùng Tám, những tấm vải lanh nối nhau qua bàn tay người thợ. Tiếng trò chuyện của du khách hòa trong nhịp làm việc của các bà, các chị. Ở góc sân quen thuộc, nghệ nhân Sùng Thị Cở ngồi bên bếp lửa đều đặn vẽ từng nét sáp ong lên mặt vải. Tôi chăm chú quan sát người nghệ nhân già ngồi bên bếp lửa hồng, chấm bút vào chảo sáp nóng rồi vẽ trực tiếp lên nền vải. Bà kẹp chiếc bút bằng góc gập của các khớp xương, dùng lực cổ để vẽ lên các hoa văn hình tròn, xoắn ốc, hình vảy rồng, đường cong hay họa tiết hoa lá được vẽ đối xứng một cách chính xác đến kinh ngạc. Điều ấn tượng nhất là đôi bàn tay tưởng như “dị tật” ấy lại vẽ linh hoạt một cách lạ thường. Và tôi hiểu rằng, hơn 8 thập kỷ gắn bó với nghề đã khiến đôi bàn tay ấy thay đổi hình dáng, nhưng cũng chính đôi tay ấy đã vẽ nên những nét hoa văn tinh xảo, chứa đựng cả hồn cốt văn hóa người Mông trên Cao nguyên đá.

Từ những ngày thơ ấu, hình ảnh người mẹ ngồi bên khung cửi, khéo léo nối từng sợi nhỏ đã khắc sâu vào tâm trí bà Cở. Hương thơm mộc mạc của sợi lanh, mùi ngai ngái của sáp ong đã ngấm vào hơi thở của bé gái vùng cao. Theo quan niệm xưa, phụ nữ người Mông phải biết trồng lanh, se sợi, dệt vải và tự may trang phục cho gia đình. Đó không chỉ là kỹ năng sinh tồn, mà còn là thước đo sự khéo léo và tài năng, đức hạnh. Đến năm 15 tuổi, bà Cở chính thức được mẹ dạy cách pha chế và vẽ sáp ong. Vải lanh phải được giặt sạch và vuốt phẳng để tạo độ mịn; sáp ong vàng và sáp ong đen được trộn theo tỷ lệ nhất định rồi đun nóng đều lửa ở nhiệt độ khoảng 70oC. Sau khi vẽ xong, tấm vải tiếp tục luộc trong nước sôi để lớp sáp tan chảy để lại những hoa văn nổi bật.

Để có một tấm vải lanh bền chắc, phải trải qua hơn 21 công đoạn chính từ trồng lanh, tước sợi, nối sợi, se, dệt đến nhuộm và hoàn thiện. Trong đó, vẽ sáp ong là công đoạn khó nhất, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo của người thợ. Chiếc bút vẽ tuy mộc mạc, làm từ thanh tre gắn hai lá đồng nhỏ giữ sáp nóng ở giữa, nhưng lại yêu cầu người cầm phải đưa nét nhanh, đều, chính xác, chậm một chút sáp đông cứng. Hoa văn trên vẽ vải không theo khuôn mẫu mà được lấy từ chính đời sống: hình mặt trời, hoa lá, cỏ cây, con cá, con ốc… Theo nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc Mông - Hùng Đại Kỳ, những hình ảnh bình dị ấy qua bàn tay người thợ đã trở thành một hệ thống ký hiệu, phản ánh quan niệm của người Mông về vũ trụ, đất trời, đồng thời gửi gắm những câu chuyện và lịch sử của tộc người. Chỉ cần nhìn vào hoa văn, người Mông dù ở đâu cũng nhận ra nhau.

Du khách quốc tế trải nghiệm vẽ sáp ong, tìm hiểu nghề dệt lanh truyền thống của người Mông tại Lùng Tám.

Với nghệ nhân Sùng Thị Cở, những hoa văn ấy còn mang đậm dấu ấn ký ức tuổi thơ. Mùi sợi lanh phơi nắng, tiếng khung dệt lách cách, mùi sáp ong nóng đã theo bà suốt gần một thế kỷ. Bà trải lòng: “Những người cùng tuổi tôi giờ đã không còn. Hàng ngày tôi đến HTX, ngồi vẽ sáp ong để thấy mình còn có ích. Khi được làm điều gì đó cho cộng đồng, tôi cảm thấy vui và hạnh phúc”. Câu nói đơn sơ, nhưng chất chứa tâm huyết dành trọn cuộc đời cho vải lanh. Đó có lẽ chính là niềm vui lớn nhất của bà: được làm điều mình yêu, được chia sẻ những giá trị quý báu với mọi người, và được tiếp nối ngọn lửa mà tổ tiên đã trao truyền.

Nếu những hoa văn sáp ong trên vải lanh là cách nghệ nhân Sùng Thị Cở ghi lại ký ức của mình, thì những vị khách tìm đến góc sân nhỏ ở Lùng Tám chính là những người đang giúp những ký ức ấy có thêm đời sống mới. Họ không chỉ dừng chân chiêm ngưỡng từng đường nét sáp hiện ra trên vải lanh, mà còn lắng nghe câu chuyện sống động về nghề se lanh dệt vải. Hình ảnh nghệ nhân già ngày ngày cần mẫn bên chảo sáp, đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng mỗi du khách.

Chị Nguyễn Khánh Vi, Thành phố Hồ Chí Minh chia sẻ: “Trước đây tôi chỉ biết vải lanh của người Mông qua những bộ trang phục, nhưng khi đến Lùng Tám, xem từng công đoạn mới thực sự cảm nhận được sự kiên trì và khéo léo của người làm nghề. Tôi đặc biệt ấn tượng khi thấy nghệ nhân gần trăm tuổi vẫn vẽ từng đường sáp ong rất tỉ mẩn, mềm mại. Nghe bà kể chuyện, tôi mới hiểu văn hóa Mông không phải điều gì xa xôi, mà đang hiện diện rất gần, rất ấm áp ngay trước mắt. Đó thực sự là một trải nghiệm văn hóa đáng nhớ”.

Sự quan tâm của du khách đã mở ra cơ hội lan tỏa giá trị di sản đến với mọi miền đất nước và bạn bè quốc tế. Nhưng khi những người nghệ nhân già mất đi ai sẽ là người tiếp nối ngọn bút, giữ gìn nét văn hóa đặc biệt này? Hiểu được điều dó nên dù tuổi đã cao nhưng bà vẫn tận tình chỉ dạy thế hệ trẻ từ những điều cơ bản nhất: cách cầm bút, chấm sáp, điều chỉnh độ nóng phù hợp và đưa nét trên vải sao cho đều đẹp. Bà thường nhắc, người học không thể chỉ nhìn qua là hiểu, mà phải tự tay thực hành, tự rút kinh nghiệm, kiên trì luyện tập để bàn tay thực sự quen với ngọn bút, và con mắt thực sự hiểu từng ý nghĩa ẩn chứa trong hoa văn.

Những tấm vải lanh bền đẹp với hoa văn tinh tế là thành quả của đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ.

Chị Mua Thị Dính là một trong những người trẻ ở Lùng Tám đã quyết tâm gắn bó với nghề dệt lanh. Từ những lần được cụ Cở tận tình chỉ dẫn, chị dần hiểu ra: phía sau mỗi đường nét trên tấm vải không chỉ là sự khéo léo của đôi tay, mà còn là cả một thế giới nhân sinh quan của dân tộc mình.

Tiếp nối những giá trị quý báu ấy, HTX lanh Lùng Tám đang nỗ lực duy trì sản xuất, đồng thời mở không gian làm việc giúp các nghệ nhân cao tuổi trực tiếp thực hiện các công đoạn thủ công, giới thiệu quy trình cho du khách và tận tình hướng dẫn những người trẻ yêu nghề. Khi nghề truyền thống vừa tạo ra sản phẩm giá trị, vừa mang lại trải nghiệm văn hóa và đảm bảo sinh kế bền vững, người trẻ sẽ có thêm lý do để gắn bó. Bà Vàng Thị Mai, Giám đốc HTX lanh Lùng Tám tự hào chia sẻ: “Năm 2016, kỹ thuật trồng lanh và dệt vải lanh của người Mông ở Lùng Tám đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đằng sau sự ghi nhận ấy là công sức của cả cộng đồng và những người phụ nữ lặng lẽ giữ nghề qua bao năm tháng. Trong số đó, những nghệ nhân như bà Cở chính là những người lưu giữ phần ký ức sống động nhất của di sản, giúp nghề truyền thống sống mãi trên vùng Cao nguyên đá”.

Hoàng Hà