Từ thử nghiệm UAV đến kiến tạo hệ sinh thái kinh tế không gian tầm thấp

Cuối tháng 6/2026, Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên ban hành Quyết định số 1291/QĐ-UBND, cho phép thử nghiệm có kiểm soát các sản phẩm, dịch vụ ứng dụng công nghệ số phát triển kinh tế tầm thấp sử dụng phương tiện bay không người lái (UAV).

Trước đó, Điện Biên được Bộ Khoa học và Công nghệ lựa chọn triển khai Đề án thử nghiệm có kiểm soát phát triển kinh tế tầm thấp, ứng dụng UAV.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ, điều quan trọng không chỉ là lựa chọn một địa phương để thử nghiệm, mà Việt Nam đã bắt đầu đưa cơ chế sandbox vào thực tiễn đối với một lĩnh vực kinh tế mới.

Nếu thành công, mô hình tại Điện Biên có thể trở thành cơ sở tham chiếu để hoàn thiện chính sách ở cấp quốc gia, từng bước hình thành hệ sinh thái kinh tế không gian tầm thấp.

Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ.

Tạo không gian cho công nghệ mới

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn 2026-2030 đặt ra yêu cầu tìm kiếm những động lực mới, kinh tế không gian tầm thấp được xem là lĩnh vực giàu tiềm năng.

Cách tiếp cận này phù hợp tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy quản lý, tạo không gian cho các mô hình và công nghệ mới phát triển.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, Trung Quốc, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc cùng nhiều quốc gia châu Âu đang thúc đẩy các dịch vụ dựa trên phương tiện bay tầm thấp. Mục tiêu không chỉ là phát triển phương tiện bay, mà hình thành hệ sinh thái gồm công nghiệp, công nghệ, dữ liệu và dịch vụ.

Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ mới luôn đặt ra bài toán đối với thể chế. Nếu chờ pháp luật hoàn thiện đầy đủ mới triển khai, cơ hội phát triển có thể bị bỏ lỡ. Ngược lại, triển khai đại trà khi chưa đánh giá hết rủi ro có thể ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, an toàn bay và lợi ích xã hội.

Sandbox được đặt vào khoảng trống này, cho phép thử nghiệm đổi mới trong phạm vi, thời gian và điều kiện được kiểm soát; đồng thời sử dụng kết quả thực tế làm căn cứ hoàn thiện chính sách.

Vì sao lựa chọn Điện Biên?

Điện Biên là tỉnh miền núi, địa hình chia cắt, chi phí logistics cao; nhiều khu vực vùng sâu, vùng xa khó tiếp cận dịch vụ y tế, vận chuyển hàng hóa và cung ứng vật tư sản xuất.

Địa phương có đường biên giới với Lào và Trung Quốc, diện tích rừng lớn, thường xuyên phát sinh nhu cầu giám sát tài nguyên, phòng cháy, chữa cháy rừng, cứu hộ, cứu nạn và ứng phó thiên tai. Đây là những lĩnh vực UAV có thể tạo ra phương thức cung ứng dịch vụ mới, khắc phục một phần trở ngại về địa hình và khoảng cách.

Trong quá trình xây dựng đề án, Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Bộ Quốc phòng, Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên và các doanh nghiệp khảo sát thực địa, đánh giá nhu cầu phát triển kinh tế-xã hội cùng những yêu cầu về quốc phòng, an ninh, an toàn bay.

Trên cơ sở đó, các khu vực thử nghiệm, hành lang bay, lĩnh vực ứng dụng và cơ chế phối hợp liên ngành được thiết kế theo nguyên tắc tạo điều kiện cho đổi mới nhưng vẫn kiểm soát chặt chẽ rủi ro.

Đề án tập trung vào ba nhóm ứng dụng. Trong nông nghiệp thông minh, UAV được thử nghiệm để gieo hạt, phun thuốc bảo vệ thực vật, giám sát mùa vụ, vận chuyển vật tư và nông sản sau thu hoạch.

Đối với logistics tầm thấp, phương tiện bay phục vụ vận chuyển thuốc, vật tư y tế, mẫu bệnh phẩm và hàng hóa thiết yếu tới vùng sâu, vùng xa.

Trong quản lý tài nguyên và dịch vụ công, UAV được ứng dụng để lập bản đồ số, khảo sát địa hình, quản lý rừng, giám sát tài nguyên, cảnh báo sớm thiên tai và hỗ trợ hoạt động quản lý.

Khoảng 6.000 chuyến bay dự kiến được thực hiện, với mục tiêu hơn 99% số chuyến bảo đảm an toàn và toàn bộ hoạt động bay được lập kế hoạch, giám sát, lưu vết. Đề án cũng hướng tới kiểm chứng từ ba đến năm mô hình ứng dụng điển hình, giảm 20-30% thời gian hoặc chi phí so với phương thức truyền thống.

Miễn trừ nhưng không buông lỏng quản lý

Một điểm mới của sandbox Điện Biên là cơ chế miễn trừ có kiểm soát, tạo điều kiện cho doanh nghiệp công nghệ, nhất là doanh nghiệp sản xuất UAV trong nước, nghiên cứu và hoàn thiện sản phẩm trong môi trường thực tế.

Doanh nghiệp có thể được miễn trừ hoặc áp dụng linh hoạt một số điều kiện bay; giảm khoảng 60 yêu cầu liên quan đến thử nghiệm, đánh giá tần số, tương thích, chống nhiễu điện từ, chất lượng và chứng nhận sự phù hợp.

Tuy nhiên, hoạt động thử nghiệm được giới hạn rõ về phạm vi, khu vực, thời gian, đối tượng và mục tiêu; đồng thời chịu sự giám sát về quốc phòng, an ninh, an toàn bay và bảo vệ dữ liệu.

Toàn bộ quá trình được quản lý trên một kiến trúc dữ liệu thống nhất. Dữ liệu từ hàng nghìn chuyến bay sẽ giúp cơ quan quản lý đánh giá mức độ an toàn, hiệu quả kinh tế-xã hội và khả năng mở rộng của từng mô hình; làm cơ sở xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn và hoàn thiện chính sách.

Tạo mô hình tham chiếu cho cả nước

Sandbox Điện Biên được triển khai qua bốn giai đoạn, từ chuẩn bị điều kiện, tổ chức thử nghiệm đến tổng kết, hoàn thiện chính sách và mở rộng những mô hình thành công.

Đích đến không phải số lượng chuyến bay, mà là hình thành hệ sinh thái gồm doanh nghiệp công nghệ, dữ liệu, hạ tầng số, tiêu chuẩn, nhân lực và thể chế.

Ủy ban nhân dân tỉnh Điện Biên chịu trách nhiệm tổ chức triển khai tại địa phương. Các doanh nghiệp, với nòng cốt là Viettel Post và FPT, nghiên cứu, phát triển công nghệ, vận hành và kiểm chứng các mô hình ứng dụng. Bộ Quốc phòng bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh và an toàn bay.

Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò kiến tạo, dẫn dắt, kết nối địa phương với doanh nghiệp công nghệ, viện nghiên cứu, trường đại học và chuyên gia.

Giá trị của sandbox vì vậy không chỉ nằm ở những ứng dụng được triển khai tại Điện Biên, mà còn ở dữ liệu và bài học chính sách có thể sử dụng trên phạm vi cả nước. Kết quả thử nghiệm sẽ giúp xây dựng mô hình phối hợp liên ngành và tạo cơ sở để các địa phương khác lựa chọn phương án phù hợp.

Theo Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, Bộ đang chuyển từ cách hỗ trợ địa phương chủ yếu dựa trên hướng dẫn các quy định sẵn có sang trực tiếp phối hợp xây dựng đề án, bám sát từng bài toán thực tiễn.

Sau Điện Biên, gần 10 địa phương đã bày tỏ mong muốn triển khai mô hình tương tự. Điều này cho thấy nhu cầu thử nghiệm chính sách đối với công nghệ mới đang gia tăng, đồng thời đặt ra yêu cầu sử dụng sandbox như một công cụ giúp thể chế theo kịp công nghệ nhưng vẫn kiểm soát được rủi ro.