Trả lại tên cho những người lính chưa trở về

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đất nước thống nhất, nhưng với những người lính từng đi qua chiến tranh như Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, hành trình ấy vẫn chưa kết thúc. Bởi ở nhiều chiến trường xưa vẫn còn những đồng đội chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính. Phía sau mỗi ngôi mộ chưa có tên là nỗi chờ đợi của một gia đình, một dòng họ và cũng là trách nhiệm của những người hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nỗi trăn trở của người lính già về những đồng đội còn chưa trở về

Tháng 7 năm nay, cũng như nhiều năm trước, ở tuổi 80, người lính từng đi qua những năm tháng ác liệt nhất của chiến tranh - Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu vẫn đều đặn trở lại Quảng Trị.

Đối với nhiều người, Quảng Trị là vùng đất của ký ức chiến tranh. Còn với ông, đó là nơi có những người đồng đội đã cùng mình đi qua những năm tháng ác liệt nhất nhưng chưa phải ai cũng có thể trở về.

Hiện, trên địa bàn tỉnh Quảng Trị có 72 nghĩa trang liệt sĩ, trong đó có 2 nghĩa trang liệt sĩ quốc gia lớn nhất cả nước là Nghĩa trang Trường Sơn và Nghĩa trang Đường 9. Hàng chục nghìn phần mộ đã được quy tập, chăm sóc chu đáo. Tuy nhiên, theo Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, bên cạnh những ngôi mộ đã có tên vẫn còn rất nhiều đồng đội chưa được tìm thấy hoặc chưa xác định được danh tính.

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu cùng các đồng chí cựu chiến binh và nhân dân thả hoa trên dòng sông Thạch Hãn, Quảng Trị. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Có người nằm lại dưới dòng Thạch Hãn. Có người hòa vào lòng đất Thành cổ Quảng Trị. Có người yên nghỉ giữa những cánh rừng sâu mà đến nay vẫn chưa xác định được vị trí.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ nhưng với những người lính từng trực tiếp cầm súng chiến đấu như ông, ký ức về đồng đội chưa bao giờ phai nhạt.

Nhiều năm qua, ngoài những chuyến trở về chiến trường xưa, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu còn cùng đồng đội tham gia nhiều hoạt động tri ân, dựng bia ghi danh tại các địa điểm từng diễn ra những trận đánh ác liệt, vận động nguồn lực xã hội chăm lo gia đình chính sách, thương binh, bệnh binh và thân nhân liệt sĩ.

Ông chia sẻ, khi thời gian làm thay đổi địa hình, nhiều khu vực không còn đủ điều kiện để tiếp tục tìm kiếm trực tiếp, việc dựng bia ghi danh ngay tại những chiến trường xưa là cách để lưu giữ ký ức về những người đã hy sinh, đồng thời tạo thêm một địa chỉ để đồng đội và thân nhân có nơi tưởng niệm.

Đó không phải là sự thay thế cho việc tìm kiếm hài cốt, mà là cách gìn giữ lời hứa với những người đã ngã xuống trong khi hành trình đưa các đồng đội trở về vẫn tiếp tục.

Thực tế, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đã được Đảng, Nhà nước, Quân đội và các địa phương kiên trì thực hiện trong nhiều năm qua. Hàng chục nghìn hài cốt liệt sĩ đã được quy tập về các nghĩa trang trên cả nước. Tuy nhiên, càng lùi xa chiến tranh, công việc này càng đối mặt với nhiều khó khăn. Nhiều hồ sơ không còn đầy đủ. Nhiều nhân chứng lịch sử tuổi đã cao. Địa hình chiến trường thay đổi theo thời gian. Có những nơi từng diễn ra trận đánh ác liệt nay đã trở thành khu dân cư, đất sản xuất hoặc rừng cây.

Theo Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, trước đây việc xác định danh tính liệt sĩ chủ yếu dựa vào hồ sơ, sơ đồ chiến trường, lời kể của đồng đội và nhân chứng. Những phương pháp ấy đã giúp tìm được rất nhiều liệt sĩ, nhưng trong điều kiện hiện nay không còn đủ để giải quyết hết những trường hợp còn lại.

Ông cho rằng, đây cũng là lý do việc ứng dụng khoa học công nghệ vào xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trở thành yêu cầu cấp thiết.

Sau hơn 100 ngày triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, điều khiến Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu phấn khởi không chỉ là những kết quả bước đầu, mà còn là sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành và toàn xã hội.

Theo ông, nhiều năm qua công tác tìm kiếm liệt sĩ vẫn được tiến hành thường xuyên, nhưng chiến dịch lần này đã tạo được khí thế mới. Từ các cơ quan chuyên môn, lực lượng quân đội, chính quyền địa phương đến cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân đều tham gia với tinh thần trách nhiệm cao.

Nhiều địa phương đồng thời rà soát hồ sơ, số hóa dữ liệu, thu thập thông tin từ nhân dân và lấy mẫu hài cốt phục vụ giám định ADN. Những kết quả bước đầu cho thấy công tác xác định danh tính liệt sĩ đang từng bước chuyển từ cách làm chủ yếu dựa vào ký ức và hồ sơ lưu trữ sang kết hợp chặt chẽ với khoa học công nghệ hiện đại.

(Ảnh có sử dụng yếu tố AI)

Với Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, đó là tín hiệu rất đáng mừng. Ông từng chia sẻ, mỗi lần tìm được một hài cốt liệt sĩ, ông và đồng đội đều có cảm giác như đón một người đồng đội trở về. Nhưng điều thiêng liêng hơn là khi xác định được danh tính, người liệt sĩ ấy mới thực sự trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình của mình.

Đó cũng là mong mỏi của biết bao thân nhân đã chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.

Chính vì vậy, theo ông, mỗi trường hợp xác định thành công danh tính liệt sĩ không chỉ là kết quả của một quy trình khoa học, mà còn góp phần thực hiện trọn vẹn hơn đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, giúp thêm một gia đình khép lại hành trình tìm kiếm người thân kéo dài qua nhiều năm tháng.

Khi khoa học tiếp nối hành trình xoa dịu những nỗi đau

Theo Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, trong điều kiện nhiều hồ sơ đã thất lạc, địa hình chiến trường thay đổi và nhân chứng ngày càng ít đi, giám định ADN trở thành cơ sở khoa học quan trọng để từng bước xác định danh tính những liệt sĩ còn thiếu thông tin. Tuy nhiên, để ADN phát huy hiệu quả, điều quan trọng không kém là phải xây dựng được hệ thống dữ liệu đầy đủ, chính xác và được quản lý thống nhất.

Ông hình dung, một bên là mẫu ADN lấy từ hài cốt liệt sĩ, một bên là mẫu ADN của thân nhân. Nếu dữ liệu còn phân tán, thiếu thông tin hoặc chưa được cập nhật đồng bộ thì việc đối sánh sẽ mất nhiều thời gian và khó đạt kết quả như mong muốn. Ngược lại, khi các nguồn dữ liệu được kết nối, khả năng xác định danh tính sẽ cao hơn rất nhiều.

Đó cũng là lý do cùng với việc lấy mẫu hài cốt, nhiều địa phương đang đẩy mạnh số hóa hồ sơ liệt sĩ, chuẩn hóa thông tin phả hệ, thu thập mẫu ADN thân nhân và từng bước xây dựng Ngân hàng Gene thân nhân liệt sĩ.

Theo Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, đây là nền tảng quan trọng để công tác xác định danh tính được thực hiện bài bản, khoa học và hiệu quả hơn trong những năm tới.

Gia đình Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu về thăm và dâng hương tại mộ má Sáu Ngẫu ở Lái Thiêu. (Ảnh do Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu cung cấp)

Điều khiến ông phấn khởi là công tác tìm kiếm liệt sĩ hôm nay không còn chỉ dựa vào những phương pháp truyền thống. Khoa học dữ liệu, công nghệ di truyền và các hệ thống quản lý hiện đại đang được ứng dụng ngày càng sâu rộng, mở ra thêm cơ hội cho những trường hợp trước đây rất khó xác định.

Những tiến bộ của công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới (NGS-SNP) cũng mang đến nhiều kỳ vọng. Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu cho biết, công nghệ này cho phép phân tích những mẫu ADN đã bị phân hủy nặng mà trước đây rất khó giám định. Kết quả thử nghiệm bước đầu cho thấy tỷ lệ tách chiết ADN thành công đạt mức cao, tạo thêm cơ hội để xác định danh tính đối với nhiều hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Với những gia đình đã chờ đợi hàng chục năm, mỗi tiến bộ của khoa học đều mang theo một niềm hy vọng mới.

Phía sau mỗi mẫu hài cốt chưa xác định được danh tính là một gia đình vẫn đang mong ngóng tin tức của người thân. Có những người mẹ đã dành cả cuộc đời để đi tìm con. Có những người con lớn lên khi cha đã hy sinh và đến nay vẫn chỉ biết thắp hương trước một phần mộ chưa có tên.

Vì vậy, mỗi trường hợp xác định được danh tính không chỉ hoàn thành một hồ sơ khoa học mà còn giúp một gia đình khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài suốt nhiều năm.

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu

Bởi phía sau mỗi mẫu hài cốt chưa xác định được danh tính là một gia đình vẫn đang mong ngóng tin tức của người thân. Có những người mẹ đã dành cả cuộc đời để đi tìm con. Có những người con lớn lên khi cha đã hy sinh và đến nay vẫn chỉ biết thắp hương trước một phần mộ chưa có tên. Vì vậy, mỗi trường hợp xác định được danh tính không chỉ hoàn thành một hồ sơ khoa học mà còn giúp một gia đình khép lại hành trình tìm kiếm kéo dài suốt nhiều năm.

Tuy vậy, theo Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, khoa học công nghệ không thể thay thế vai trò của con người.

Thực tế, trong suốt những năm qua, rất nhiều hài cốt liệt sĩ được tìm thấy nhờ những thông tin do nhân dân, cựu chiến binh và nhân chứng lịch sử cung cấp. Có khi chỉ là ký ức về một địa điểm chôn cất ban đầu, một trận đánh hay một con đường cũ, nhưng khi được kiểm chứng, đối chiếu với hồ sơ quân đội và kết quả giám định ADN, những thông tin ấy lại trở thành manh mối quan trọng.

Đó cũng là lý do nhiều địa phương đã gửi thư ngỏ, kêu gọi người dân cung cấp thông tin về liệt sĩ, đồng thời tạo điều kiện để thân nhân tham gia lấy mẫu ADN phục vụ đối sánh. Theo ông, đây không chỉ là giải pháp chuyên môn mà còn là cách khơi dậy trách nhiệm của cộng đồng đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Ông cũng đánh giá cao việc nhiều địa phương ứng dụng mã QR trong quản lý thông tin liệt sĩ và số hóa dữ liệu. Nhờ đó, một cựu chiến binh ở vùng sâu, một người dân từng sinh sống gần chiến trường hay một thân nhân ở cách xa hàng nghìn ki-lô-mét đều có thể cung cấp thông tin nhanh chóng. Mỗi bức ảnh cũ, một lá thư, một cuốn sổ tay hay một ký ức tưởng như rất nhỏ đều có thể trở thành dữ liệu để cơ quan chức năng kiểm chứng và đối chiếu.

Theo Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu, khi khoa học công nghệ kết hợp với ký ức của nhân dân, khả năng xác định danh tính liệt sĩ sẽ được nâng lên rõ rệt.

Trong hành trình hơn 20 ngày trở về các tỉnh miền trung vừa qua, ngoài việc dâng hương tại các nghĩa trang liệt sĩ, thả hoa đăng trên sông Thạch Hãn hay thăm lại những chiến trường cũ, Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu còn dành nhiều thời gian gặp gỡ các gia đình chính sách, thương, bệnh binh và thân nhân liệt sĩ.

Mỗi cuộc gặp đều nhắc ông rằng, phía sau những con số thống kê về liệt sĩ chưa xác định được danh tính là những gia đình vẫn âm thầm chờ đợi.

Chính vì vậy, ông kỳ vọng “Chiến dịch 500 ngày đêm” không chỉ mang lại kết quả trong giai đoạn triển khai mà còn tạo nền tảng lâu dài cho công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Theo ông, khi cơ sở dữ liệu được hoàn thiện, Ngân hàng Gene thân nhân tiếp tục được mở rộng và các công nghệ giám định hiện đại được làm chủ, sẽ có thêm nhiều liệt sĩ được xác định danh tính trong những năm tới.

Đó không chỉ là mong muốn của những người từng đi qua chiến tranh, mà còn là trách nhiệm của thế hệ hôm nay đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày đất nước thống nhất, nhưng hành trình tìm kiếm đồng đội vẫn chưa khép lại. Trên hành trình ấy, ký ức của những người lính năm xưa đang được tiếp nối bằng những thành tựu của khoa học công nghệ và sự chung tay của toàn xã hội.

Có thể sẽ còn nhiều khó khăn ở phía trước. Nhưng mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định sẽ thêm một lần khẳng định rằng sự hy sinh của các anh chưa bao giờ bị lãng quên. Đó cũng là cách để đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” tiếp tục được gìn giữ bằng những việc làm cụ thể, để những người đã ngã xuống từng bước được trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình của mình.