Nối những mắt xích bảo vệ người lao động làm việc từ xa

Phương thức làm việc từ xa ngày càng phổ biến - Ảnh minh họa.

Khi công việc bắt đầu từ một màn hình

Gần 9 giờ sáng, căn phòng nhỏ ở tầng ba của anh N.T vẫn còn mùi cà phê. Trên bàn làm việc, chiếc laptop mở sẵn một cửa sổ họp trực tuyến. Cũng như anh N.T, đồng nghiệp của anh tham dự cuộc họp có người đang ngồi tại văn phòng, cũng có người đang ở nhà hay quán cà phê. Không ai cần biết chính xác đồng nghiệp của mình đang ở đâu, điều quan trọng là cuộc họp bắt đầu đúng giờ, bảng công việc được cập nhật và các đầu việc được giao đúng người.

Trường hợp của anh N.T không còn hiếm trong xã hội hiện nay. Văn phòng không còn nhất thiết là một địa chỉ có biển tên công ty, một tòa nhà và khu vực chấm công. Với một số công việc, nơi làm việc có thể thu gọn trong một chiếc bàn, một đường truyền internet và một màn hình.

Sự chuyển đổi sang hình thức làm việc từ xa diễn ra lặng lẽ. Ban đầu, làm việc từ xa thường gắn với những tình huống đặc biệt như dịch bệnh, mưa lớn, kẹt xe, công tác xa hay nhu cầu chăm sóc gia đình. Dần dần, nó trở thành một lựa chọn trong cách tổ chức công việc, đặc biệt với các nhóm nghề làm việc trên dữ liệu, nội dung số, thiết kế, lập trình, marketing, tư vấn và dịch vụ trực tuyến.

Không chỉ là giải pháp trước một tình huống đặc biệt, làm việc từ xa đang được đặt trong định hướng tổ chức thị trường lao động số. Tuy nhiên, khả năng kết nối công việc không đồng nghĩa mọi điều kiện bảo vệ người làm việc đã sẵn sàng.

Một cuộc họp có giờ bắt đầu, nhưng ngày làm việc có giờ kết thúc rõ ràng không? Khi thiết bị không bảo đảm, sức khỏe có dấu hiệu bất thường hoặc xảy ra sự cố, người lao động sẽ tìm đến ai?

Quốc hội thảo luận dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Khoảng trống pháp lý

Pháp luật hiện hành đã có quy định về việc nhận công việc về làm tại nhà. Điều 167 Bộ luật Lao động năm 2019 cho phép người lao động thỏa thuận với người sử dụng lao động để nhận việc về làm tại nhà. Điều 69 Luật An toàn, vệ sinh lao động cũng quy định trách nhiệm của các bên đối với hình thức này.

Tuy vậy, thực tế hiện nay gặp vướng mắc trong việc áp dụng trước những không gian làm việc linh hoạt và nguy cơ mới.

Tại phiên thảo luận về Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động, đại biểu Phạm Anh Tuấn (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) lưu ý cách tiếp cận “làm việc tại nhà” chưa bao quát người làm việc ở quán cà phê, không gian chung hoặc địa điểm khác có kết nối mạng. Đại biểu đồng thời đề xuất nghiên cứu nguyên tắc tôn trọng quyền ngắt kết nối ngoài giờ, tiêu chuẩn an toàn đặc thù và phương thức xác minh tai nạn bằng dữ liệu điện tử.

Đại biểu Phạm Anh Tuấn (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) góp ý vào dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật An toàn, vệ sinh lao động. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Về bảo hiểm xã hội và tai nạn lao động, Điều 43 của Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 quy định: “Người lao động bị tai nạn trong quá trình lao động theo hợp đồng lao động thì được hưởng chế độ tai nạn lao động”. Tuy nhiên, khi người lao động làm việc từ xa, việc xác định “quá trình lao động” gặp nhiều khó khăn, nhất là khi tai nạn xảy ra tại nhà riêng.

Bên cạnh đó, vấn đề bảo mật thông tin doanh nghiệp khi người lao động làm việc từ xa cũng đang là khoảng trống cần được pháp luật quy định rõ ràng hơn.

Ở góc độ phòng ngừa, đại biểu Trần Mạnh Huy (đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Đà Nẵng) đề nghị, dữ liệu an toàn lao động phải giúp phát hiện, cảnh báo nguy cơ, xác định người xử lý và kiểm tra kết quả khắc phục. Đại biểu khái quát yêu cầu thành ba mắt xích: “phát hiện sớm, xử lý kịp thời, kiểm chứng khắc phục”.

Ở góc độ bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động, đại biểu Phạm Anh Tuấn cho rằng, khoản 3, Điều 69 quy định “người sử dụng lao động phải kiểm tra việc bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động đối với nơi làm việc của người lao động” là “bất khả thi” đối với hình thức lao động từ xa. Doanh nghiệp không thể đến các nơi lao động từ xa làm việc để đo kiểm ánh sáng, bàn ghế, an toàn.

Cần xây dựng hệ thống để bảo vệ quyền lợi cho người lao động làm việc từ xa - Ảnh minh họa

Chuỗi bảo vệ theo công việc

An toàn lao động từ xa không thể chỉ dựa vào một quy định duy nhất hay một cuộc kiểm tra duy nhất. Nó cần được tổ chức thành những mắt xích nối liền nhau.

Chuỗi ấy nên bắt đầu trước khi giao việc. Doanh nghiệp và người lao động cần làm rõ nhiệm vụ, địa điểm hoặc phạm vi địa điểm được chấp thuận, thời gian liên lạc, yêu cầu thiết bị và đầu mối hỗ trợ. Không nhất thiết biến mỗi thay đổi nhỏ thành một bộ hồ sơ; điều quan trọng là hai bên có căn cứ thống nhất, có thể đối chiếu.

Mắt xích tiếp theo là nhận diện nguy cơ phù hợp nhiệm vụ. Với công việc chủ yếu trên máy tính, cần hướng dẫn bố trí chỗ ngồi, ánh sáng, sử dụng thiết bị, nghỉ giữa giờ và xử lý bất thường. Người lao động có thể tự đánh giá theo hướng dẫn; doanh nghiệp tiếp nhận kết quả, hỗ trợ khắc phục những điểm thuộc trách nhiệm của mình.

Trong quá trình làm việc, chuỗi bảo vệ phải có cơ chế phản hồi và điều chỉnh. Phản ánh về thiết bị, khối lượng việc hay sức khỏe cần đến đúng người có khả năng xử lý, kèm thông báo kết quả. Nếu chỉ mở kênh tiếp nhận mà không có người chịu trách nhiệm, nguy cơ vẫn nằm nguyên phía người làm việc.

Khi xảy ra sự cố, cần một mắt xích báo tin, hỗ trợ và xác minh: ưu tiên cứu giúp, tiếp nhận thông tin, bảo toàn tài liệu liên quan rồi đối chiếu nhiệm vụ, thời gian, hoàn cảnh. Dữ liệu điện tử nên phục vụ làm rõ sự việc, không trở thành lý do thu thập không giới hạn đời sống riêng.

Cuối cùng là khắc phục và theo dõi trở lại công việc. Một sự cố được giải quyết chưa đủ nếu nguyên nhân vẫn còn; một người đã điều trị xong cũng có thể cần điều chỉnh nhiệm vụ hoặc điều kiện làm việc. Chuỗi bảo vệ chỉ khép kín khi có kiểm tra việc khắc phục, không dừng ở biên bản.

Cách tiếp cận này không nhằm dựng một văn phòng thu nhỏ trong từng ngôi nhà. Nó hướng tới làm rõ trách nhiệm ở từng thời điểm, để công việc đi đến đâu, sự hỗ trợ và khả năng bảo vệ quyền lợi theo đến đó.

Sự linh hoạt có thể bắt đầu bằng việc không phải đến công sở trong một buổi sáng trời mưa. Nhưng để trở thành một phương thức lao động bền vững, nó cần nhiều hơn một đường truyền ổn định. Nó cần những mắt xích bảo vệ con người không bị đứt đoạn khi người lao động bước ra ngoài văn phòng.