Thủ tướng Anh công bố các chương trình cải cách

Kéo dài hơn một giờ, bài phát biểu đặt ra hàng loạt vấn đề gai góc nhất của chính trường Anh, với thời điểm triển khai phần lớn lùi tới thập niên 2030.

Đáng chú ý nhất, ông Burnham để ngỏ khả năng đưa ba "lằn ranh đỏ" của Công đảng về châu Âu ra xem xét lại tại kỳ bầu cử tới. Đó là cam kết không tái gia nhập thị trường chung, liên minh thuế quan hay Liên minh châu Âu (EU). Nói cách khác, ông để ngỏ cả khả năng Công đảng sẽ tranh cử với cam kết quay lại một liên minh thuế quan, thị trường chung, hay thậm chí là quay lại EU.

Thủ tướng Anh cho biết sẽ đưa ra "những phương án khác nhau" cho quan hệ tương lai với EU khi tiến gần tới hội nghị thượng đỉnh dự kiến vào cuối năm 2026 . Ông nhận định: "Brexit đã gây hại nhiều hơn là mang lại lợi ích. Chúng ta cần khôi phục mức tăng trưởng và thịnh vượng cao hơn cho nước Anh", và cho rằng cuộc bỏ phiếu năm 2016 đã châm ngòi cho "một thập kỷ tăng trưởng thấp, khiến chúng ta rơi vào thế yếu hơn".

Trái với lập luận của phe ủng hộ Brexit, ông khẳng định "khả năng kiểm soát nhập cư đã bị suy yếu khi chúng ta đánh mất sự hợp tác với các đối tác châu Âu". Ông cam kết trình bày ý tưởng về "mối quan hệ dài hạn với các đối tác châu Âu" tại hội nghị thượng đỉnh Anh–EU vốn bị hoãn, nhằm xác định "cách phối hợp tốt nhất với nhau về vấn đề nhập cư", và "nỗ lực giành lại lợi ích cho các ngành công nghiệp Anh chịu tổn hại nặng nề nhất từ Brexit".

Hội nghị này ban đầu dự kiến tổ chức tại Brussels vào tháng 7/2026, nhưng đổ vỡ khi ông Keir Starmer rời ghế Thủ tướng. Hai bên từng kỳ vọng công bố một loạt thỏa thuận về tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và động vật, một chương trình dịch chuyển dành cho giới trẻ và việc liên kết các hệ thống mua bán phát thải.

Dù vậy, ông Burnham mới chỉ bày tỏ hy vọng tìm được "sự đồng thuận" về hướng đi, mà chưa cho thấy rõ mình nghiêng về phương án nào. Việc mở lại một hồ sơ vốn được xem là nhạy cảm bậc nhất của chính trị Anh cho thấy ông Burnham sẵn sàng chấp nhận rủi ro để tái định vị đường lối của đảng trước cử tri.

Song hành với hồ sơ châu Âu là cam kết lập "một dịch vụ chăm sóc quốc gia mới" sau kỳ bầu cử tới - chủ đề từng làm hỏng chiến dịch tranh cử năm 2017 của cựu Thủ tướng Bảo thủ Theresa May.

Ông Burnham mô tả đây sẽ là dịch vụ miễn phí, "lấy con người làm trung tâm, chất lượng cao", ưu tiên chăm sóc người dân ngay tại nhà, nhằm giảm tải cho Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS), với tầm vóc mà ông ví ngang sự ra đời của NHS năm 1948. Chi phí hằng năm được ước tính trong khoảng từ 7 tỷ đến 18 tỷ bảng. Để có nguồn chi trả, ông Burnham phát tín hiệu chấm dứt cơ chế bảo đảm lương hưu mang tên "khóa 3 lớp".

Theo cơ chế hiện hành, lương hưu nhà nước tăng hằng năm theo mức cao nhất trong ba chỉ số: tốc độ tăng thu nhập bình quân, lạm phát, hoặc 2,5% - chính sách do chính phủ liên minh Bảo thủ-Dân chủ Tự do đưa ra năm 2011. Từ tháng 4/2030, lương hưu sẽ tăng theo mức cao hơn giữa lạm phát hoặc 2,5% - tức xóa liên kết với thu nhập, tạo thành cơ chế "khóa 2 lớp", kèm điều kiện lương hưu vẫn phải theo kịp thu nhập bình quân theo thời gian.

Ông Burnham lập luận thay đổi này "sẽ tạo ra khoản tiết kiệm đáng kể" để xây dựng dịch vụ chăm sóc quốc gia. Các đồng minh của ông kỳ vọng tiết kiệm 15 tỷ bảng mỗi năm vào năm 2040.

Dù vậy, bài phát biểu vẫn để ngỏ thực tế rằng thuế gần như chắc chắn sẽ phải tăng mạnh trong ngắn hạn sau bầu cử để tài trợ cho dịch vụ mới. Đây là nước đi nhạy cảm về chính trị, và không phải ngẫu nhiên mà cả hai chính sách đều được lùi tới sau kỳ bầu cử tới, trong khi cương lĩnh năm 2024 của Công đảng từng hứa giữ nguyên hệ thống lương hưu.

Phản ứng đến gần như ngay lập tức. Bà Sharon Graham, Tổng thư ký công đoàn Unite - tổ chức liên kết chính thức với Công đảng - cho rằng việc "giật cần gạt" cơ chế "khóa 3 lớp" là sai.

Một tuyên bố bất ngờ khác là việc lập một ủy ban quốc gia nghiên cứu các phương án "công bằng hơn" thay cho hệ thống bỏ phiếu "ai về nhất thì thắng" - cơ chế có thể tạo ra kết quả mất cân xứng lớn.

Điều đáng chú ý là chính Công đảng lại hưởng lợi từ hệ thống này: trong kỳ bầu cử năm 2024, đảng giành đa số áp đảo chỉ với khoảng 34% số phiếu toàn quốc. Ông Burnham khẳng định: "Chúng ta sẽ bước vào kỳ bầu cử tới với một cương lĩnh cam kết thay đổi hệ thống bầu cử, để mỗi lá phiếu đều có giá trị và mỗi tiếng nói đều được lắng nghe".

Bài phát biểu cũng lặp lại các chủ đề kinh tế lớn của ông, trong đó có quan điểm rằng nước Anh đã đi vào "con đường sai lầm" với làn sóng tư nhân hóa các dịch vụ tiện ích, nhà ở và giao thông. Theo ông, "lý thuyết tăng trưởng" của mình là tái khẳng định quyền kiểm soát công đối với các dịch vụ thiết yếu, rồi phân quyền về các địa phương, tạo nền tảng vững chắc cho doanh nghiệp phát triển.

Với khẩu hiệu đại hội "Hy vọng trở lại", ông Burnham đặt cược rằng sự thẳng thắn sẽ thuyết phục cử tri hơn những cam kết an toàn. Nhưng phần lớn lộ trình chỉ khởi động sau kỳ bầu cử tới - chậm nhất vào năm 2029 - và làn sóng phản đối ngay trong nội bộ đảng cho thấy chặng đường phía trước còn nhiều thử thách.