Độc đáo mâm cỗ cúng tổ tiên của người La Chí

Phụ nữ La Chí chuẩn bị mâm lễ cúng cơm mới.

Cuối tháng 8, đầu tháng 9 âm lịch hằng năm, mang theo hương thơm dịu nhẹ của những bông lúa mới vàng óng ả khắp các thửa ruộng bậc thang uốn lượn, cũng là lúc các bản làng La Chí thực hiện nghi lễ mừng cơm mới. Đây là nghi lễ truyền thống mang ý nghĩa báo cáo với tổ tiên về một năm lao động vất vả, tạ ơn thần linh đã ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mang niềm vui và sự bình an ấm no đến với mọi nhà.

Ông Lùng Seo Sán, thôn Lùng Vi, xã Xuân Giang, một bậc cao niên am hiểu sâu sắc phong tục dân tộc La Chí chia sẻ: “Người La Chí từ xa xưa đã gắn bó máu thịt với hạt lúa, củ khoai trên nương rẫy. Hạt lúa làm ra đẫm mồ hôi sương gió, nên khi đem dâng cúng tổ tiên, cái gì gần gũi nhất, chân thực nhất với đời sống sinh tồn đều phải có mặt trên mâm lễ để bày tỏ lòng thành kính và lòng biết ơn sâu sắc đối với những người đã khuất”.

Khi những bông lúa ngoài đồng bắt đầu chín vàng, để được phép ăn những hạt lúa mới, người cao tuổi và có uy tín nhất trong làng sẽ chọn một ngày tốt lành, rồi thông báo với bà con chuẩn bị sắm sửa lễ vật. Người La Chí mừng lúa mới theo từng làng hoặc theo xã, nơi nào lúa chín trước thì tổ chức trước, nơi nào chín sau thì tổ chức mừng sau. Theo nghệ nhân, thầy then Vương Văn Nú, thôn Lùng Vi, xã Xuân Giang, vào ngày mừng lúa mới, ông phải dậy từ sáng sớm để cúng lúa mới cho gia đình mình, sau đó lần lượt đi cúng từng nhà như một cách báo cáo trang trọng với tổ tiên. Sau khi cúng xong cho các hộ trong bản, tất cả lại tập trung tại nhà ông để tiến hành nghi lễ cúng làng chung.

Sự tỉ mỉ và tôn kính của đồng bào còn được thể hiện ngay từ công đoạn chọn lúa vô cùng khắt khe. Theo lời kể của chị Vương Thị Lan, thôn Na Pha, xã Bản Máy, một người phụ nữ khéo léo trong bản, từ sớm tinh mơ khi sương mù còn giăng kín các ngọn cây, chị cùng các chị em trong nhà lội ra những thửa ruộng đẹp nhất, cẩn thận chọn lọc từng bông lúa nếp chắc nịch, nặng hạt nhất mang về.

Bà Lùng Thị Ngỏe, thôn Na Pha, xã Bản Máy chia sẻ về những quy tắc mà thế hệ trước truyền lại: Trước ngày cúng lúa mới, phụ nữ trong nhà sẽ đi gặt để rước hồn lúa về nhà, trong lúc gặt tuyệt đối không được nói chuyện với ai, lúc mang lúa về không được để rơi dọc đường hay xuống suối để tránh làm mất hồn lúa. Sau khi gặt xong mang về nhà hấp, phơi trên gác bếp để rạng sáng hôm sau khi gà gáy hai lần thì tuốt hạt thóc rồi mang đi giã cốm, nhà nào không làm cốm thì đồ xôi chuẩn bị cúng. Phải đợi cúng tổ tiên xong, lần lượt đến người lớn nhất trong nhà rồi mới đến các con cháu ngồi ăn, đó là quy luật kính trên nhường dưới mà bao đời người La Chí luôn dạy bảo con cháu.

Người dân thôn Lùng Vi, xã Xuân Giang chuẩn bị mâm lễ cúng cơm mới.

Trong dịp mừng lúa mới, mâm lễ của đồng bào La Chí có nhiều lễ vật độc đáo, đậm dấu ấn sinh tồn của núi rừng bao gồm cốm thơm, xôi nếp dẻo, thịt chuột đồng, cá suối, thảo quả… Nhiều người lần đầu nghe thấy có phần ngạc nhiên, nhưng đối với đồng bào, đây là những sản vật quen thuộc nhất gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp và không gian sinh tồn bao đời.

Ông Vương Văn Nú, thôn Lùng Vi, xã Xuân Giang cho biết, con người làm nương làm rẫy, đối mặt với thú rừng, chinh phục thiên nhiên để sinh tồn thì thu hoạch được gì, dâng cúng tổ tiên thứ đó. Thịt chuột đồng không chỉ là món ăn quen thuộc mà còn gắn liền với mùa màng (loài vật gắn với chu kỳ canh tác lúa), còn cá suối, thảo quả là lộc của khe sâu, rừng thẳm. Dâng lên tổ tiên những sản vật chắt chiu từ mồ hôi lao động ấy là cách người La Chí bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đối với nguồn cội và đất trời.

Đặc biệt, không thể thiếu trên mâm lễ còn có rượu hoẵng và sừng trâu độc đáo. Rượu hoẵng được chắt lọc từ tinh hoa của hạt gạo nương, không đựng trong chén bát thông thường bằng sành sứ mà được rót đầy vào chiếc sừng trâu. Trong quan niệm của người La Chí, con trâu là đầu cơ nghiệp, là người bạn thủy chung gắn bó với nhà nông, còn chiếc sừng trâu là biểu tượng của sự may mắn, ấm no và tinh thần quật cường trước giông bão. Cuối cùng là củ gừng nhỏ bé mang ý nghĩa triết lý tối cao, được đồng bào xem là vật linh thiêng nối liền giữa thế giới âm và dương, là chiếc cầu nối không thể thiếu trong bất cứ nghi lễ cúng bái nào để lời thấu cảm của con cháu truyền đến tổ tiên.

Thầy cúng Lù Văn Pao là người thực hiện nghi lễ tại thôn Lùng Vi, xã Xuân Giang một cách thành kính. Thầy Pao chia sẻ, bài cúng có nội dung là gọi thần linh tổ tiên chứng dám lòng thành, cảm tạ đất trời đã cho mùa màng bội thu. Sau đó, tất cả các thành viên trong gia đình ngồi quây quần liên hoan vui vẻ. Điều đặc biệt xuyên suốt nghi lễ là thầy cúng tuyệt đối không dùng hương thơm như người Kinh.

So với mâm cỗ cúng tổ tiên trong dịp Tết cổ truyền, mâm cỗ mừng cơm mới của người La Chí vẫn giữ một sợi chỉ đỏ xuyên suốt về giá trị tâm linh độc đáo của đồng bào nơi đây. Nếu như mâm cỗ mừng cơm mới đánh dấu sự tri ân mùa màng với thịt chuột, cá suối và lúa mới, thì mâm cỗ ngày Tết có sự khác biệt khi mổ lợn, cúng ba đời đối với nam và hai đời đối với nữ nhưng vẫn bắt buộc phải có miếng da cổ lợn, củ gừng và chiếc sừng trâu đựng rượu hoẵng. Các mâm lễ của người La Chí đều minh chứng cho một sức sống văn hóa bền bỉ qua bao thế hệ, nơi các vật phẩm mộc mạc từ thiên nhiên được nâng niu thành những biểu tượng của lòng hiếu kính và sự tri ân nguồn cội. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, chính những giá trị văn hóa mộc mạc mà thiêng liêng ấy đã bồi đắp nên bản sắc riêng có của đồng bào nơi đây.

Giang Lam