Nguyễn Văn Siêu: Trí thức kiệt xuất thế kỷ 19

Sinh ra tại làng Kim Lũ, Thanh Trì (Hà Nội), Nguyễn Văn Siêu bộc lộ sự thông tuệ từ nhỏ. Dù con đường khoa cử lận đận - 39 tuổi (năm 1838) mới đỗ Phó bảng - nhưng sức học uyên thâm của ông khiến giới sĩ phu Bắc Hà phải ngả mũ tôn xưng: "Văn như Siêu, Quát vô tiền Hán" (Văn hay như Nguyễn Văn Siêu và Cao Bá Quát thì đời tiền Hán cũng không sánh kịp). Nếu người bạn tri kỷ Cao Bá Quát nổi bật với nét lãng tử, thì tài năng của Nguyễn Văn Siêu lại tỏa sáng ở chiều sâu triết học, sử học và địa lý.

Nguyễn Văn Siêu năm 70 tuổi ( tranh vẽ dân gian).

Sự nghiệp quan trường của Nguyễn Văn Siêu trải qua nhiều thăng trầm. Ông từng đảm trách nhiều vị trí tại Hàn lâm viện, Bộ Lễ, cán bộ giảng dạy trong Nội các, và làm quan tại nhiều địa phương. Năm 1849, ông được cử đi sứ sang Yên Kinh (Bắc Kinh, Trung Quốc). Không phụ sự kỳ vọng của vua Tự Đức, khi về nước, ông dâng lên cuốn "Vạn lý tập dịch trình tấu thảo" ghi chép vô cùng giá trị. Chính sử ghi nhận ông là vị quan thanh liêm, chính trực, từng giải quyết nhiều án oan. Tuy nhiên, tính cách thẳng thắn, không khéo lấy lòng bề trên khiến hoạn lộ của ông nhiều lần bị giáng chức hoặc điều chuyển.

Năm 1854, ông cáo quan về hưu, dành 20 năm cuối đời tại Hà Nội để vui thú dạy học và soạn sách. Cống hiến vĩ đại nhất làm nên sự bất tử của "Thần Siêu" là việc ông đứng ra tu sửa cụm di tích đền Ngọc Sơn, bắc cầu Thê Húc, kiến tạo Tháp Bút và Đài Nghiên (năm 1865). Tháp Bút: Nổi bật với ba chữ "Tả Thanh Thiên" (Viết lên trời xanh), vươn cao kiêu hãnh khẳng định hào khí và khát vọng trí thức Việt. Đài Nghiên: Biểu tượng ngự trên lưng ba con thiềm thừ, mang thông điệp sâu sắc về truyền thống hiếu học của Thăng Long ngàn năm văn hiến.

Trọn cuộc đời, Nguyễn Văn Siêu là một nhà giáo gương mẫu, một nghệ sĩ nhạy cảm và một học giả đạo đức. Tên tuổi của ông xứng đáng có vị trí trang trọng trong lịch sử văn hóa Việt Nam và ngày nay được vinh danh trên nhiều tuyến phố, trường học khắp cả nước.

Mai Linh