Thay đổi nếp sống của đồng bào vùng cao

Ở tuổi 61, ông Vàng Chá Thào, Nghệ nhân Ưu tú, người có uy tín tại thôn Chúng Pả, xã Phố Bảng, vẫn dành nhiều thời gian vận động đồng bào xây dựng nếp sống văn minh. Am hiểu phong tục của người Mông, từng đảm nhiệm nhiều vị trí công tác ở cơ sở, ông có điều kiện gần gũi, chia sẻ và thuyết phục người dân thay đổi những tập quán không còn phù hợp. “Muốn thay đổi phong tục thì phải có người đi đầu và phải kiên trì”, ông Thào chia sẻ.

Cán bộ xã Phố Bảng thường xuyên xuống thôn, bản tuyên truyền bà con nhân dân thực hiện nếp sống văn minh.

Ở xã Phố Bảng, đồng bào Mông chiếm đa số, với 13 dòng họ cùng sinh sống. Theo ông Thào, hiện có 7 dòng họ thực hiện khá tốt những nội dung đã được tuyên truyền, vận động; 6 dòng họ vẫn cần tiếp tục giải thích, thuyết phục. Khó nhất là thay đổi cách tổ chức tang lễ. Trước đây, có đám tang kéo dài 6 - 7 ngày, gia đình mổ 3 - 5 con trâu, bò, thậm chí nhiều hơn để tiếp khách. Với hộ nghèo, chi phí tang lễ có thể trở thành gánh nặng, khiến gia đình phải bán đất, bán nhà. Từ thực tế đó, ông Thào cùng những người có uy tín vận động các gia đình rút ngắn thời gian tổ chức tang lễ, giảm số gia súc giết mổ nhưng vẫn giữ những nghi lễ cần thiết. Điều quan trọng là giúp người dân hiểu tổ chức tang lễ gọn nhẹ không đồng nghĩa với thiếu tôn trọng người đã khuất hay từ bỏ truyền thống tổ tiên.

Tại thôn Tráng Phúng, ông Thào Mí Cho, Bí thư Chi bộ thôn, thường xuyên trực tiếp đến từng gia đình vận động. Nếu trước đây, cán bộ phải nhiều lần giải thích để người dân đồng thuận rút ngắn thời gian tang lễ thì gần đây, một số gia đình đã chủ động thay đổi cách tổ chức. Từ chỗ cần cán bộ đến vận động, người dân từng bước tự giác thực hiện nếp sống mới. Đồng chí Vàng Mí Giàng, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Phố Bảng cho biết: Đảng ủy xã đã cụ thể hóa Nghị quyết số 89-NQ/TU bằng Nghị quyết chuyên đề số 23, triển khai tại 14/14 thôn. Công tác vận động tập trung vào 4 nhóm vấn đề: Tang ma, hôn nhân gia đình, mê tín dị đoan và vệ sinh môi trường.

Trong 9 tháng đầu năm 2026, Phố Bảng có 43 đám tang, trong đó 34 gia đình tổ chức theo hướng văn minh, không kéo dài quá 48 giờ; việc giết mổ đại gia súc được hạn chế. Tại thôn Sủa Pả, dòng họ Hầu và một nhánh dòng họ Thào tự nguyện lược bỏ những nghi lễ rườm rà. Địa phương chưa ghi nhận trường hợp tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; hoạt động vệ sinh môi trường được duy trì hằng tuần.

Tại xã Khâu Vai, xóa bỏ hủ tục, xây dựng nếp sống văn minh được Đảng bộ xã xác định là một trong hai khâu đột phá của nhiệm kỳ. Các nhiệm vụ tập trung vào việc cưới, việc tang, lễ hội, phòng ngừa tảo hôn, giữ gìn vệ sinh môi trường và xây dựng gia đình văn hóa. Đồng chí Ngô Mạnh Cường, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Khâu Vai chia sẻ: Tuyên truyền phải phù hợp với đặc điểm từng dân tộc, từng thôn và điều kiện sinh hoạt của người dân; đồng thời phát huy vai trò của bí thư chi bộ, trưởng thôn, người có uy tín và những gia đình gương mẫu.

Ở thôn Ha Ía, xã Khâu Vai, việc xây dựng nếp sống văn minh được cụ thể hóa bằng quy ước do người dân bàn bạc, thống nhất. Theo ông Hờ Pà Lúa, Bí thư Chi bộ thôn, các nội dung được trao đổi trong chi bộ, sau đó đưa ra họp thôn, lấy ý kiến trước khi trở thành quy định chung. “Trước khi có quy ước thì vận động bà con cũng khó. Sau này đưa ra họp, bà con cùng bàn, cùng thống nhất rồi thì ai cũng phải có trách nhiệm thực hiện”, ông Lúa cho biết.

Từ năm 2016, thôn đã quy định hình thức xử lý một số hành vi vi phạm quy ước, trong đó có chặt phá rừng và cho con nghỉ học không có lý do chính đáng. Với gia đình khó khăn, người dân có thể tham gia ngày công sửa đường, làm việc chung thay cho việc nộp tiền. Theo ông Lúa, mục đích chính là nhắc nhở, nâng cao ý thức chấp hành, không đặt nặng việc thu tiền.

Việc thay đổi tập quán tang ma ở Ha Ía vẫn cần thêm thời gian. Trước đây, tang lễ có thể kéo dài 4 - 5 ngày hoặc lâu hơn, gia đình giết mổ nhiều gia súc để tiếp khách. Qua nhiều lần giải thích về lợi ích tiết kiệm chi phí, bảo đảm vệ sinh môi trường và vẫn giữ các nghi lễ cần thiết, một số gia đình đã dần chấp nhận thay đổi. Nhận thức về chăm sóc sức khỏe cũng có chuyển biến. Anh Hờ Mí Cờ ở thôn Ha Ía cho biết: Vợ chồng em dự định sinh tối đa hai con để có điều kiện chăm sóc, nuôi dạy tốt hơn. Sau khi được tuyên truyền, em đồng ý đưa vợ đến cơ sở y tế sinh con, bảo đảm an toàn cho mẹ và bé.

Theo đánh giá của Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy, trong thời gian qua, việc xóa bỏ hủ tục, phong tục tập quán lạc hậu trên địa bàn tỉnh đã đạt được những kết quả tích cực. Nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, cán bộ, đảng viên và Nhân dân từng bước được nâng lên; công tác tuyên truyền, vận động có nhiều đổi mới, đã phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội, người có uy tín trong cộng đồng.

Đồng chí Trần Mạnh Lợi, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Trưởng Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy chia sẻ: Nghị quyết số 89-NQ/TU xác định rõ quan điểm, đây là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, lâu dài của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; trong đó, lấy xây dựng nếp sống văn minh làm nền tảng, lấy người dân làm chủ thể, lấy cộng đồng làm không gian điều chỉnh hành vi, gắn với bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân.

Để Nghị quyết số 89 thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng nhất là tạo chuyển biến từ nhận thức đến hành động, từ sự lãnh đạo, vận động của cấp ủy, chính quyền và các tổ chức trong hệ thống chính trị đến ý thức tự giác của mỗi gia đình, dòng họ và cộng đồng dân cư. Mỗi địa phương cần lựa chọn cách làm phù hợp với thực tiễn, kiên trì thuyết phục, phát huy vai trò nêu gương và sức mạnh tự quản của cộng đồng, đồng thời chú trọng bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là loại bỏ những hủ tục, mà còn xây dựng con người Tuyên Quang có nếp sống văn minh, tiến bộ; phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc; củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo nền tảng xã hội vững chắc cho tỉnh phát triển nhanh, bền vững.

Bài, ảnh: Văn Long