Tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng, người lao động tự do làm việc ngoài trời chịu nhiều tác động đến sức khỏe nhất nhưng ít được quan tâm trong các chính sách bảo vệ.

Nghiên cứu “Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của một số nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời tại các đô thị lớn ở Việt Nam” được thực hiện tại 4 thành phố là Hà Nội, Đà Nẵng, Thành phố Hồ Chí Minh và Cần Thơ, từ tháng 4/2024 đến tháng 8/2026, đã cung cấp nhiều bằng chứng khoa học và thúc đẩy các giải pháp bảo vệ sức khỏe cho nhóm lao động này.

Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của nhóm lao động tự do

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam phát biểu ý kiến tại hội thảo. (Ảnh: NHẬT ANH)

Phát biểu khai mạc hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam chia sẻ: Hiện Việt Nam có khoảng 33 triệu lao động phi chính thức, chiếm hơn 50% tổng số người lao động. Nhóm lao động phi chính thức/tự do gồm nhiều nhóm người như: Bán hàng rong, xe ôm/giao hàng, xây dựng, vệ sinh, thu gom phế liệu, bốc vác, nông/ngư nghiệp. Biến đổi khí hậu không những gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng rất lớn tới sức khỏe, nhất là sức khỏe của những người lao động tự do ngoài trời.

Nhấn mạnh vai trò và thực trạng dễ bị tổn thương của nhóm lao động này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thị Xuyên khẳng định: Việc nghiên cứu, phân tích thực trạng và đề xuất chính sách phù hợp là cơ sở cấp thiết để đề xuất các cải cách có trọng tâm, bảo vệ hiệu quả sức khỏe cho nhóm đối tượng yếu thế này.

Tại 4 thành phố lớn, khảo sát định lượng tiến hành với 1.208 lao động tự do thuộc 4 nhóm nghề đặc trưng (bán hàng rong/vé số, xe ôm/giao hàng, bốc vác/vận chuyển, lao động xây dựng) và khảo sát định tính với 124 đại diện tham gia phỏng vấn sâu, cho thấy thực trạng đáng lo ngại về mức độ phơi nhiễm và tổn thương sức khỏe.

Cụ thể: 68,5% người lao động gặp triệu chứng cơ-xương-khớp ngay sau ngày làm việc trong tháng gần nhất; 23,7% gặp vấn đề hô hấp; 13,1% có biểu hiện về da và 12,2% mắc bệnh tiêu hóa. Đáng chú ý, yếu tố sức khỏe tâm thần chưa được quan tâm đúng mức khi có tới 32,8% ghi nhận biểu hiện lo âu và 17,8% chịu áp lực căng thẳng (stress) từ nhẹ đến rất nặng.

Nghiên cứu cũng chỉ ra nghịch lý: Dù 89,4% người lao động nhận biết thời tiết thay đổi cực đoan và 86,1% rất quan tâm đến biến đổi khí hậu, nhưng chỉ có 19,1% có khả năng ngừng làm việc khi nắng nóng gay gắt và 1,4% có thể chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng hơn. Áp lực "nghỉ làm là mất thu nhập" buộc họ phải tiếp tục phơi nhiễm dưới thời tiết khắc nghiệt...

Khoảng trống trong tiếp cận y tế và an sinh xã hội

Nghiên cứu cũng chỉ ra, trong nhóm đối tượng khảo sát: 73,5% tham gia bảo hiểm y tế, trong khi tỷ lệ chung cả nước là 95,2% năm 2025 và chỉ có 2,2% có tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.

Thống kê cho thấy, hiện cả nước chỉ có khoảng 0,2% lao động phi chính thức có bảo hiểm xã hội bắt buộc. (Ảnh: NHẬT ANH)

Áp lực sinh kế cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hành vi tìm kiếm chăm sóc sức khỏe. Trong số những người không đi khám khi mắc bệnh cơ-xương-khớp, 52,6% cho biết phải đi làm và không có thời gian, 26,3% do khó khăn tài chính và 21,0% cho rằng bệnh chưa nghiêm trọng.

Với người lao động tự do, nghỉ việc để đi khám không chỉ là chi phí khám chữa bệnh mà còn có thể bao gồm thu nhập bị mất trong thời gian phải nghỉ làm.

Khi chia sẻ về nhu cầu muốn được hỗ trợ: 78% người lao động mong muốn được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì bảo hiểm y tế; 76,2% mong muốn được hỗ trợ chi phí chăm sóc sức khỏe tại tuyến y tế cơ sở; 71,1% mong muốn có điểm nghỉ công cộng tránh nắng/mưa; 62,6% mong muốn được hỗ trợ tham gia bảo hiểm xã hội; và 49% mong muốn có cơ hội chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu...

Khoảng cách giữa 49% mong muốn chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi biến đổi khí hậu và chỉ 1,4% thực tế có thể chuyển việc khi đối mặt với nắng nóng là một chỉ dấu đáng chú ý về những giới hạn trong khả năng thích ứng thực tế của nhóm lao động này.

Cần tăng cường kết nối hệ thống chính sách

Trình bày kết quả rà soát chính sách, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam (VIAM), Tiến sĩ Trương Hồng Sơn nhận định, cần có thêm các chính sách tích hợp đồng thời cả 3 nội dung: Thích ứng biến đổi khí hậu, bảo vệ sức khỏe nghề nghiệp và an sinh xã hội cho lao động tự do ngoài trời.

Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Thu Giang, Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện LIGHT, Đại diện Ban quản lý nghiên cứu nhận định: Cần chuyển từ cách tiếp cận giải quyết vấn đề đơn lẻ sang cách tiếp cận tích hợp giao điểm giữa biến đổi khí hậu, y tế, an toàn vệ sinh lao động và an sinh xã hội. Chúng ta đang có nhiều chính sách an sinh xã hội ưu việt, nhưng các hệ thống sẵn có cần kết nối với nhau hiệu quả hơn. Nhận diện rõ lao động tự do ngoài trời trong chính sách chính là bước đầu tiên để đưa các cơ chế bảo vệ đến tận nơi họ sống và làm việc.

Từ các bằng chứng thu được, nghiên cứu đề xuất một số nhóm giải pháp ưu tiên. Trong đó: Nhận diện rõ lao động tự do làm việc ngoài trời như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chiến lược, kế hoạch và chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu. Tăng khả năng tiếp cận bảo hiểm y tế, bảo hiểm xã hội chăm sóc sức khỏe ban đầu và y tế dự phòng cho lao động tự do.

Thí điểm các điểm nghỉ tránh nóng/mưa, nước uống, cảnh báo sớm và sơ cứu tại những khu vực tập trung nhiều lao động ngoài trời. Tăng cường vai trò của trạm y tế xã/phường trong truyền thông, tư vấn, phát hiện sớm và kết nối chăm sóc sức khỏe cho nhóm lao động này.

Đồng thời, phát triển các chương trình đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm và hỗ trợ sinh kế, đặc biệt đối với những người lớn tuổi, sức khỏe suy giảm hoặc làm nghề có mức phơi nhiễm cao. Tăng cường kết nối dữ liệu và phối hợp liên ngành giữa khí hậu, môi trường, y tế, lao động, bảo hiểm và chính quyền địa phương...