Quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi cung ứng

Theo số liệu thống kê từ các đơn vị nghiệp vụ trực thuộc Bộ Công an và công an các địa phương, trong sáu tháng đầu năm đã phát hiện, xử lý 5.992 tổ chức, cá nhân vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm (tăng 102% so với cùng kỳ năm 2025).

Trong đó, khởi tố 123 vụ, với 249 bị can (tăng 351% số vụ và 442% số bị can so với cùng kỳ năm 2025); xử lý hành chính 5.883 vụ với 573 tổ chức, 5.310 cá nhân vi phạm, phạt tiền hơn 61 tỷ đồng.

Cũng trong thời gian này, lực lượng chức năng quản lý thị trường (ngành công thương) trên cả nước đã tiến hành kiểm tra, xử lý 2.124 vụ vi phạm về an toàn thực phẩm, xử phạt khoảng 16,9 tỷ đồng. Các vi phạm chủ yếu là sản xuất hàng giả; kinh doanh thực phẩm giả; sử dụng chất cấm, hóa chất ngoài danh mục được phép sử dụng để sản xuất, chế biến thực phẩm; vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, chế biến, bảo quản thực phẩm…

Theo Đại tá, Tiến sĩ Trần Viết Phương, Phó Cục trưởng Cảnh sát phòng, chống tội phạm về môi trường (Bộ Công an), qua đấu tranh, xử lý tội phạm, vi phạm pháp luật về an toàn thực phẩm, các lực lượng chức năng đã khám phá được nhiều vụ việc nghiêm trọng, thu hồi số lượng lớn thực phẩm không bảo đảm an toàn, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực cho sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, trong quá trình đấu tranh, xử lý vẫn còn gặp không ít khó khăn, hạn chế như: Luật Quảng cáo chưa bao quát được các hình thức biến tướng trong quảng cáo, chế tài xử phạt thấp không đủ sức răn đe, không tương xứng với số tiền thu lợi bất chính. Quy định về hàng giả còn nhiều bất cập, nhất là hàng giả về chất lượng và giả về xuất xứ hàng hóa; chưa phân định rõ ràng giữa hàng giả và hàng kém chất lượng; chế tài xử lý hành chính về các hành vi vi phạm liên quan sản xuất, buôn bán thực phẩm kém chất lượng, quảng bá sai sự thật, gian lận công bố kiểm nghiệm sản phẩm chưa đủ mạnh, chưa tương xứng với quy mô lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm, chưa tạo được tính răn đe.

Trong khi đó, trên môi trường số, các đối tượng lợi dụng tài khoản cá nhân, hội nhóm kín, livestream bán hàng, thanh toán điện tử và dịch vụ giao nhận để che giấu danh tính, nguồn gốc hàng hóa và quy mô kinh doanh dẫn đến việc hàng giả, hàng kém chất lượng dễ dàng được đưa ra thị trường. Ngoài ra, các cơ quan chức năng được giao nhiệm vụ quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm ở một số địa phương, đơn vị còn thiếu trách nhiệm trong kiểm tra định kỳ, kiểm tra chất lượng và hậu kiểm dẫn đến việc hàng giả, hàng kém chất lượng dễ dàng đưa ra thị trường gây hậu quả nghiêm trọng.

Theo Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên, sau hơn 15 năm thực hiện, Luật An toàn thực phẩm (năm 2010) đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, bối cảnh kinh tế-xã hội hiện nay đã có nhiều thay đổi, từ quy mô sản xuất, phương thức kinh doanh đến sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và chuỗi cung ứng toàn cầu, khiến cho nhiều quy định hiện hành không còn phù hợp thực tiễn.

Đáng chú ý, trong quá trình thi hành Luật An toàn thực phẩm đã chỉ ra nhiều khoảng trống pháp lý cần sớm được sửa đổi. Một trong những bất cập là quy định bắt buộc tất cả thực phẩm chế biến bao gói sẵn phải đăng ký bản công bố hợp quy trước khi lưu thông trên thị trường. Tuy nhiên, theo Bộ Y tế, quy định này hiện nay không còn phù hợp bởi ngay cả các tổ chức quốc tế như Ủy ban CODEX Alimentarius (Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế-CAC) cũng không thể ban hành đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật cho toàn bộ các loại thực phẩm chế biến mà chỉ áp dụng đối với một số nhóm đặc thù như sữa hoặc thực phẩm dành cho chế độ ăn đặc biệt.

Luật hiện hành giao Bộ Công thương chủ trì phòng chống thực phẩm giả trong lưu thông nhưng chưa quy định rõ cơ chế phối hợp giữa Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong khi đó, việc quản lý thực phẩm vẫn được chia theo từng nhóm sản phẩm do các bộ khác nhau phụ trách, dẫn đến không thống nhất đầu mối chịu trách nhiệm khi xảy ra sự cố an toàn thực phẩm. Luật cũng chưa quy định đầy đủ về điều kiện, trình tự chỉ định các cơ sở kiểm nghiệm; chưa làm rõ quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân đứng tên công bố sản phẩm gây khó khăn cho công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý trách nhiệm đối với sản phẩm lưu hành trên thị trường…

Để khắc phục các bất cập, hạn chế nêu trên, theo sự phân công của Chính phủ, Bộ Y tế xây dựng dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) gồm bốn nhóm chính sách lớn: quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ theo toàn bộ chuỗi cung ứng; cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra thực phẩm lưu thông trên thị trường theo hướng hiện đại, hiệu quả hơn; đẩy mạnh số hóa, xây dựng hệ thống dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông, phục vụ quản lý, truy xuất và giám sát; nâng cao hiệu quả quản lý đối với thức ăn đường phố và các loại hình cung cấp suất ăn tập thể nhằm hạn chế nguy cơ ngộ độc thực phẩm, bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng.

Việc nhận diện thực phẩm an toàn hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Không ít sản phẩm lưu thông trên thị trường chưa thực hiện đầy đủ quy định về ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc hoặc chỉ thực hiện mang tính hình thức khiến cho người tiêu dùng khó phân biệt giữa sản phẩm an toàn với hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ.

Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam Trần Thị Dung

Đây được coi là những khâu đột phá để khắc phục những “điểm nghẽn” trong quản lý, siết chặt kiểm soát thực phẩm theo chuỗi cung ứng, đẩy mạnh số hóa và tăng cường truy xuất nguồn gốc, đáp ứng yêu cầu bảo vệ sức khỏe người dân trong bối cảnh mới.

Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam Trần Thị Dung cho rằng: Việc nhận diện thực phẩm an toàn hiện vẫn gặp nhiều khó khăn. Không ít sản phẩm lưu thông trên thị trường chưa thực hiện đầy đủ quy định về ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc hoặc chỉ thực hiện mang tính hình thức khiến cho người tiêu dùng khó phân biệt giữa sản phẩm an toàn với hàng hóa không rõ nguồn gốc, xuất xứ. Do vậy, bên cạnh việc tăng cường tuyên truyền, đào tạo kiến thức về an toàn thực phẩm, kỹ năng lựa chọn thực phẩm và tiêu dùng xanh cho người dân, các bộ, ngành liên quan cần sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về thực phẩm theo hướng hài hòa với thông lệ quốc tế; tăng cường hậu kiểm đối với doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh, hướng tới quản lý an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng.