Phát triển nguồn nhân lực cho hạ tầng chất lượng quốc gia

Trong nền kinh tế hiện đại, chất lượng sản phẩm không chỉ được quyết định bởi dây chuyền sản xuất, nguyên liệu đầu vào hay năng lực quản trị của doanh nghiệp. Đằng sau mỗi sản phẩm đủ điều kiện lưu thông, đủ sức cạnh tranh và có khả năng vươn ra thị trường quốc tế là cả một hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường, thử nghiệm, chứng nhận, công nhận và kiểm soát chất lượng.

Tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng vì thế không còn là câu chuyện kỹ thuật thuần túy. Đó là công cụ quản lý nhà nước, nền tảng của năng suất, điều kiện để doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng và cũng là “ngôn ngữ chung” của thương mại quốc tế. Nhưng hệ thống ấy chỉ vận hành hiệu quả khi có đội ngũ đủ năng lực để xây dựng, áp dụng, đánh giá và hỗ trợ doanh nghiệp. Nếu thiếu con người phù hợp, tiêu chuẩn dù đầy đủ, phòng thử nghiệm dù hiện đại, nền tảng số dù được đầu tư cũng khó tạo ra giá trị thực chất.

Trong nhiều năm qua, nguồn nhân lực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng đã từng bước hình thành trong các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức kỹ thuật, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và tổ chức đánh giá sự phù hợp. Đội ngũ này đã góp phần xây dựng tiêu chuẩn, quản lý đo lường, kiểm soát chất lượng sản phẩm , hàng hóa; đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng và hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới, những hạn chế cũng bộc lộ rõ hơn. Năng lực giữa các nhóm nhân lực chưa đồng đều; hoạt động đào tạo còn phân tán; chương trình, tài liệu chưa thật sự thống nhất; chưa có khung năng lực chung để xác định từng vị trí cần biết gì, làm được gì và được đánh giá ra sao. Đặc biệt, đội ngũ chuyên gia chuyên sâu, có khả năng tham gia hoạt động tiêu chuẩn hóa, đo lường, đánh giá sự phù hợp ở cấp khu vực và quốc tế vẫn còn thiếu.

Yêu cầu phát triển nhân lực càng trở nên cấp thiết khi mô hình quản lý nhà nước đang đổi mới, chính quyền địa phương hai cấp đi vào vận hành, còn doanh nghiệp phải thích ứng nhanh với các yêu cầu mới về xanh hóa, số hóa, phát thải carbon, truy xuất nguồn gốc, hộ chiếu số sản phẩm và các hàng rào kỹ thuật trong thương mại. Trong bối cảnh đó, nhân lực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng không chỉ cần vững chuyên môn, mà còn phải biết phân tích dữ liệu, quản trị rủi ro, ứng dụng công nghệ số, am hiểu thị trường và hỗ trợ doanh nghiệp xử lý những bài toán thực tiễn.

Điểm đáng chú ý của Đề án là hướng tới xây dựng một nền tảng phát triển năng lực có hệ thống. Nền tảng đó phải có khung năng lực, tiêu chí đánh giá sau đào tạo, chương trình và tài liệu cốt lõi, đội ngũ chuyên gia, giảng viên nòng cốt, phương thức đào tạo linh hoạt trên nền tảng số và sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội.

Nói cách khác, Đề án đặt ra yêu cầu chuyển từ đào tạo theo nhu cầu trước mắt sang phát triển năng lực dài hạn; từ đào tạo rời rạc sang đào tạo có chuẩn; từ học để có chứng nhận tham dự sang học để làm được việc, giải quyết được vấn đề và tạo ra giá trị trong thực tiễn.

Đối với khu vực quản lý nhà nước, Đề án góp phần nâng cao năng lực cho đội ngũ trực tiếp tham mưu, xây dựng chính sách, thanh tra, kiểm tra, thực thi pháp luật và hướng dẫn chuyên môn về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng. Đây là lực lượng có vai trò quan trọng trong bảo đảm hệ thống quy định được thực thi thống nhất, hiệu quả, minh bạch và phù hợp với yêu cầu quản lý hiện đại.

Đối với doanh nghiệp, Đề án có ý nghĩa thiết thực hơn nhiều so với một chương trình đào tạo thông thường. Khi hiểu và áp dụng tốt tiêu chuẩn, đo lường, quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận và đánh giá sự phù hợp, doanh nghiệp có thêm công cụ để giảm rủi ro, kiểm soát quá trình sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế. Trong một nền kinh tế mở, năng lực tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng chính là một phần của năng lực cạnh tranh.

Đối với cơ sở giáo dục và người học, Đề án mở ra hướng tiếp cận mới đó là đưa kiến thức tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng vào đào tạo chính quy, nhất là ở các ngành kỹ thuật, công nghệ, kinh tế, quản trị, sản xuất và thương mại. Khi sinh viên, học viên được trang bị kiến thức nền về tiêu chuẩn và chất lượng ngay từ quá trình đào tạo, thị trường lao động sẽ có thêm nguồn nhân lực có khả năng thích ứng nhanh hơn với yêu cầu của doanh nghiệp và nền kinh tế.

Một điểm quan trọng khác là Đề án không chỉ hướng tới nhu cầu trong nước, mà còn đặt trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Khi Việt Nam muốn tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn quốc tế, mở rộng thừa nhận lẫn nhau, nâng cao năng lực công nhận và đánh giá sự phù hợp, đội ngũ chuyên gia phải có chuyên môn vững, ngoại ngữ tốt, kỹ năng hội nhập và tư duy quốc tế. Đây là điều kiện để Việt Nam không chỉ tiếp nhận tiêu chuẩn, mà từng bước tham gia đóng góp vào quá trình hình thành các chuẩn mực kỹ thuật trong khu vực và trên thế giới.

Có thể nói, Quyết định số 1202/QĐ-TTg tạo khuôn khổ để phát triển nguồn nhân lực cho toàn bộ hệ sinh thái tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, từ cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức kỹ thuật, cơ sở đào tạo đến doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ kinh doanh và người học. Cách tiếp cận này cho thấy phát triển nhân lực không phải nhiệm vụ riêng của một cơ quan hay một ngành hẹp mà là yêu cầu chung của nền kinh tế trong tiến trình nâng cao năng suất, chất lượng và năng lực cạnh tranh.