Nỗ lực bảo tồn nguồn gien quý hiếm

Với sự nỗ lực, đầu tháng 8/2026, Trung tâm Bảo tồn thiên nhiên Việt (Việt Nature) đã đưa 10 cá thể về nhân nuôi tại tỉnh Quảng Trị để khi có đủ điều kiện tái thả loài chim đặc hữu này trở lại rừng và sinh sôi trong tự nhiên.

Theo Việt Nature thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, gà lôi lam mào trắng (tên khoa học Lophura edwardsi) chỉ có trong tự nhiên ở miền trung Việt Nam (Hà Tĩnh, Quảng Trị và Huế). Gà trống nổi bật với bộ lông xanh lam sẫm, mào trắng và vùng da đỏ quanh mắt; gà mái có mầu nâu trầm.

Nguồn hy vọng phục hồi loài chim quý

Thế kỷ 20, chiến tranh và rừng bị tàn phá cùng tình trạng săn, bẫy tràn lan đã khiến quần thể loài chim đặc hữu này ngoài tự nhiên suy giảm nghiêm trọng và đã không có ghi nhận ngoài tự nhiên kể từ năm 2000.

Gà lôi lam mào trắng hiện xếp ở mức rất nguy cấp trong Danh lục đỏ của Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế và có thể đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên. Khoa học biết đến loài gà lôi lam mào trắng từ năm 1896, sau khi các mẫu vật thu ở miền trung Việt Nam được gửi về Bảo tàng lịch sử tự nhiên quốc gia tại Paris.

Từ năm 1923 đến 1930, nhà điểu học người Pháp Jean Delacour và cộng sự khảo sát tại Trung Kỳ, trong đó có các địa điểm thuộc Quảng Trị để tìm hiểu, nghiên cứu về gà lôi lam mào trắng. Tháng 5/1924, 15 cá thể sống đầu tiên được đưa sang Pháp.

Các đợt sau tiếp tục đưa chim tới Pháp, Anh, Italia và Nhật Bản; tổng cộng khoảng 28-30 cá thể sống được đưa ra nước ngoài thời điểm đó với mục đích chủ yếu phục vụ nghiên cứu và thú chơi nuôi chim quý, chưa phải hoạt động bảo tồn theo quan niệm ngày nay.

Khi loài dần biến mất khỏi rừng Việt Nam, đàn chim được duy trì qua nhiều thế hệ ở châu Âu lại trở thành nguồn hy vọng phục hồi loài.

Từ năm 2011, Việt Nature cùng các ban quản lý rừng và đối tác đã triển khai hàng chục nghìn ngày đặt bẫy ảnh tại những khu vực còn sinh cảnh phù hợp ở miền trung nhưng chưa tìm thấy bằng chứng xác nhận gà lôi lam mào trắng tồn tại ngoài tự nhiên.

Nỗ lực vì thế chuyển dần từ “tìm kiếm cá thể cuối cùng” sang phục hồi chủ động: Bảo vệ sinh cảnh, gìn giữ nguồn gien, nhân nuôi tại Việt Nam, tập cho chim thích nghi với đời sống hoang dã và chuẩn bị tái thả.

Ngày 1/8/2026, 10 cá thể gồm năm trống và năm mái từ đàn chim được quản lý và nhân nuôi bảo tồn tại châu Âu được đưa về Trung tâm nhân nuôi các loài trĩ quý hiếm tại bản Bang, xã Kim Ngân, tỉnh Quảng Trị.

Việc chuyển đàn chim được thực hiện với sự phối hợp chặt chẽ của Vườn thú Berlin (Đức) và Vinpearl Safari Phú Quốc (Việt Nam) cùng mạng lưới đối tác của Chương trình phục hồi gà lôi lam mào trắng.

Theo bà Phạm Tuấn Anh, Giám đốc Việt Nature, mục tiêu của chương trình không chỉ là đưa một loài chim trở về nơi chúng từng sinh sống mà quan trọng hơn là xây dựng một quần thể có khả năng sinh sản, bảo đảm nguồn gien, từng bước chuẩn bị cho việc tái thả khi hội đủ các điều kiện cần thiết.

Tạo môi trường sống phù hợp

Thành công không dừng ở việc đưa 10 cá thể chim đặc hữu quý hiếm trở về mà bằng khả năng chúng có thể tồn tại lâu dài trên chính nơi chúng từng sinh sống. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc để gà lôi lam mào trắng thật sự trở về với tự nhiên, trước hết phải phục hồi những cánh rừng, nơi chúng từng sinh sống.

Nếu gà lôi lam mào trắng là biểu tượng của đa dạng sinh học, thì Động Châu-Khe Nước Trong chính là nơi mang theo hy vọng về một ngày loài chim quý trở lại với tự nhiên.

Giám đốc Ban Quản lý Khu dự trữ thiên nhiên Động Châu-Khe Nước Trong, Bạch Thanh Hải cho biết, hơn 10 năm đồng hành giữa Ban Quản lý và Việt Nature cùng sự chung sức của các nhà khoa học, lực lượng bảo vệ rừng và cộng đồng địa phương đã mang lại những kết quả tích cực trong công tác bảo vệ rừng, giữ gìn sự đa dạng sinh học.

Hiện nay, Động Châu-Khe Nước Trong là một trong những khu vực có diện tích rừng tự nhiên liên tục rộng lớn nhất Việt Nam và chỉ tồn tại ở một số khu vực dọc biên giới Việt Nam-Lào.

Đặc biệt, khu vực này còn bảo tồn được một diện tích lớn rừng nhiệt đới thường xanh còn tính chất nguyên sinh trên vùng đất thấp - kiểu rừng hiện trở nên rất hiếm ở Việt Nam.

Theo các nhà khoa học lâm nghiệp, bên cạnh nhiều loài gỗ quý hiếm, rừng Động Châu-Khe Nước Trong còn là môi trường sống của nhiều loài chim quý hiếm, có nguy cơ bị đe dọa toàn cầu.

Vì thế, Tổ chức Bảo tồn chim thế giới đã công nhận rừng Động Châu-Khe Nước Trong là một trong 62 vùng chim quan trọng và vùng chim đặc hữu rừng kín của Việt Nam.

“Rừng Động Châu-Khe Nước Trong đang được giữ gìn, nhưng để trở thành nơi gà lôi lam mào trắng có thể sinh sống và sinh sản an toàn trong tự nhiên thì cần tiếp tục nỗ lực hơn nữa. Một chương trình tái thả sẽ không thể thành công nếu rừng vẫn bị xâm hại, bẫy thú vẫn còn và cộng đồng địa phương chưa thật sự trở thành chủ thể của công tác bảo tồn. Đây chính là thách thức lớn nhất của chúng tôi trên hành trình đồng hành đưa loài chim quý trở lại tự nhiên”, Tiến sĩ Bạch Thanh Hải chia sẻ.

Theo các chuyên gia của Việt Nature, trong giai đoạn đầu tại bản Bang, xã Kim Ngân, 10 cá thể gà lôi lam mào trắng được chăm sóc, ghép đôi và sinh sản trong điều kiện bảo đảm sức khỏe và đa dạng di truyền.

Các thế hệ phù hợp sẽ từng bước được tập sống trong môi trường gần tự nhiên: Tự tìm thức ăn, nhận biết nguy hiểm, nuôi con và giảm sự phụ thuộc vào con người.

Đi đôi với việc chuẩn bị con giống, chương trình sẽ khảo sát và lựa chọn kỹ nơi sẽ tái thả, tháo gỡ bẫy, kiểm soát săn bắt, đánh giá thú săn mồi, dịch bệnh và khả năng theo dõi từng cá thể sau khi thả.

Nếu các yêu cầu kỹ thuật, thú y và an toàn sinh cảnh được đáp ứng, chương trình dự kiến tiến hành tái thả thử vào cuối năm 2028.

Đây là bước thử có kiểm soát để điều chỉnh, giám sát hướng tới mục tiêu dài hạn là đến năm 2035 hình thành được một quần thể gà lôi lam mào trắng sống trong rừng Động Châu-Khe Nước Trong.

Các chuyên gia nhấn mạnh, mốc thời gian này là định hướng có điều kiện, nếu rừng chưa an toàn hoặc đàn chim chưa sẵn sàng, chương trình chưa vội thả, bởi một loài đã biến mất khỏi tự nhiên không thể trở lại chỉ nhờ kỹ thuật nhân nuôi.

Yếu tố quyết định là phải có một vùng rừng đủ rộng, liền khoảnh, có thức ăn và nơi ẩn náu, đặc biệt không còn đặt bẫy và được bảo vệ ổn định trong nhiều năm.

Giám đốc Việt Nature Phạm Tuấn Anh cho biết, nếu chương trình phục hồi gà lôi lam mào trắng ở Quảng Trị thành công thì đây không chỉ là sự trở lại của một loài chim, mà còn là minh chứng sống động về một vùng đất từng chịu nhiều tổn thương có thể trở thành nơi khởi nguồn cho một câu chuyện phục hồi thiên nhiên mang tầm quốc gia và quốc tế.