Nâng “rào chắn” pháp lý bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Không gian mạng không chỉ tạo thêm môi trường để thực hiện các hành vi xâm hại vốn có mà còn làm thay đổi phương thức, phạm vi và hậu quả của hành vi xâm hại. Sự phát triển liên tục của công nghệ khiến việc tiếp cận trẻ em có thể được thực hiện từ xa, vượt qua giới hạn về không gian, lãnh thổ và làm xuất hiện những phương thức phạm tội mới mà pháp luật cần kịp thời nhận diện và có biện pháp xử lý phù hợp.

Nhận diện nguy cơ

Theo các chuyên gia pháp lý, việc nhận diện nguy cơ đối với trẻ em trên không gian mạng chính là cơ sở để xác định những vấn đề đặt ra đối với pháp luật về bảo vệ trẻ em. Các nguy cơ này rất đa dạng, có thể xuất phát từ nội dung trẻ em tiếp cận, hành vi của các chủ thể khác, việc thu thập và sử dụng thông tin của trẻ em, các hoạt động giao dịch trên mạng, cũng như cách thức thiết kế và vận hành của các dịch vụ số.

Một trong những nguy cơ với trẻ trên không gian mạng chính là nguy cơ xâm hại, bóc lột tình dục trẻ em. Không gian mạng làm thay đổi đáng kể phương thức tiếp cận và thực hiện các hành vi xâm hại tình dục đối với trẻ em. Thông qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, trò chơi trực tuyến hoặc các nền tảng có chức năng tương tác, người có ý định xâm hại có thể làm quen, tiếp cận, tạo dựng lòng tin để dụ dỗ, lôi kéo trẻ em trao đổi, gửi hình ảnh, video hoặc thực hiện các hành vi nhạy cảm. Quá trình này có thể diễn ra hoàn toàn trên không gian mạng hoặc dẫn đến hành vi xâm hại trực tiếp đối với trẻ em. Một vấn đề đáng lo ngại là hình ảnh, video đó khi đã xuất hiện trên mạng rất dễ bị sao chép, lưu giữ và tiếp tục phát tán. Vì vậy, hậu quả đối với trẻ em có thể tiếp tục kéo dài ngay cả khi hành vi xâm hại ban đầu đã chấm dứt.

Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) lại làm xuất hiện thêm những nguy cơ mới. Từ một bức ảnh bình thường của trẻ em, các công cụ hiện nay có thể tạo ra hoặc chỉnh sửa thành hình ảnh, video giả mạo (deepfake) có nội dung tình dục. Như vậy, trẻ em có thể bị xâm hại ngay cả khi chưa từng chụp hoặc tham gia tạo ra những hình ảnh đó. Đây là vấn đề mới mà pháp luật cần tính đến khi xác định phạm vi các hành vi cần phòng ngừa và xử lý.

Kết quả khảo sát năm 2025 của Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam cho thấy, 100% trẻ em tham gia khảo sát cho biết đã từng gặp hoặc chứng kiến ít nhất một dạng rủi ro trên không gian mạng. Khoảng 53% trẻ em từng tiếp xúc với nội dung xấu, phản cảm hoặc không phù hợp với lứa tuổi, khoảng 52% chịu ảnh hưởng bởi thông tin sai lệch, khoảng 40% từng bị lừa đảo, xúc phạm hoặc đe dọa, 35% từng bị bắt nạt trên mạng. Những con số này không chỉ cho chúng ta biết có bao nhiêu trẻ em gặp rủi ro mà quan trọng hơn trẻ em nhìn nhận rủi ro đó như thế nào, các em tìm kiếm sự hỗ trợ ở đâu, các em mong muốn gì từ người lớn.

Theo thống kê của Bộ Khoa học và Công nghệ, độ tuổi tham gia vào môi trường mạng ngày càng có xu hướng trẻ hóa, thời gian sử dụng thiết bị số tăng mạnh. Cùng với các rủi ro truyền thống, rủi ro từ thuật toán AI là thách thức mới khó kiểm soát nhất. Trẻ em dễ bị cuốn vào các vòng lặp do thuật toán đề xuất nội dung gây nghiện, cực đoan hoặc không phù hợp với lứa tuổi.

Công nghệ số đang thay đổi cuộc sống của trẻ em, tạo ra những cơ hội mới đồng thời khiến các em phải đối mặt với các rủi ro như bắt nạt qua mạng, bóc lột trực tuyến và vi phạm quyền riêng tư. Mỗi trẻ em đều có quyền tham gia thế giới số một cách an toàn.

Bà Silvia Danailov, Trưởng đại diện Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tại Việt Nam

Bà Silvia Danailov, Trưởng đại diện Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tại Việt Nam cho rằng, công nghệ số đang thay đổi cuộc sống của trẻ em, tạo ra những cơ hội mới đồng thời khiến các em phải đối mặt với các rủi ro như bắt nạt qua mạng, bóc lột trực tuyến và vi phạm quyền riêng tư. Mỗi trẻ em đều có quyền tham gia thế giới số một cách an toàn.

Hoàn thiện pháp luật bảo vệ trẻ em trên môi trường số

Bảo vệ trẻ em trên môi trường số không phải là tước đi cơ hội học hỏi, sáng tạo của trẻ mà là trang bị lá chắn công nghệ để các em thực thi quyền số một cách an toàn, tự tin, xây dựng được “hàng rào” pháp lý đủ chắc, qua đó góp phần giúp các em tự trang bị “vắc-xin số” trên môi trường mạng.

Bộ trưởng Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, hệ thống chính sách, pháp luật về trẻ em của Việt Nam ngày càng được hoàn thiện, song trước tốc độ phát triển nhanh của khoa học-công nghệ, một số chế tài chưa tương xứng với quy mô và tính chất vi phạm; năng lực phát hiện, thu thập, đánh giá chứng cứ điện tử còn hạn chế; cơ chế phối hợp trong một số trường hợp chưa kịp thời, chặt chẽ.

“Nhận diện khoảng trống pháp lý là để đề xuất hoàn thiện pháp luật trên cơ sở lấy quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm; nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật và cơ chế phối hợp liên ngành; đồng thời tăng cường trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân, nhất là doanh nghiệp cung cấp nền tảng số. An toàn của trẻ em cần được đặt ra ngay từ khâu thiết kế sản phẩm, thay vì chỉ xử lý sau khi hậu quả xảy ra”, Bộ trưởng Tư pháp nhấn mạnh.

Đại tá Hà Văn Bắc, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an chỉ ra những hạn chế trong các quy định pháp luật về bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Đó là hệ thống quy định pháp luật về lĩnh vực này rất dàn trải, có tại rất nhiều văn bản, liên quan nhiều bộ, ngành, gây khó khăn trong tiếp cận, nghiên cứu và vận dụng. Vẫn còn những “khoảng trống” trong việc hướng dẫn thi hành trong khi chế tài bảo đảm tuân thủ và thực thi đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ pháp lý của các bên liên quan nhìn chung còn thiếu và yếu.

Trong bối cảnh các dịch vụ trên không gian mạng tiếp tục phát triển nhanh, mạnh, cùng khả năng liên tục xuất hiện các hình thái nguy cơ mới tinh vi và khó lường hơn, việc hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao hiệu quả thực thi là yêu cầu tiên quyết và cấp thiết để tăng cường bảo vệ trẻ em.

Theo Đại tá Hà Văn Bắc, việc xây dựng và thực thi các quy định pháp luật cần tập trung vào việc gia tăng trách nhiệm đối với cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trên không gian mạng, người có ảnh hưởng, gia đình, nhà trường; ưu tiên quy định các giải pháp phòng ngừa chủ động, ngăn chặn và triệt tiêu từ sớm các nguy cơ; bảo đảm xây dựng pháp luật theo hướng tập trung, thống nhất, dễ tiếp thu, dễ thực thi và tuân thủ; tăng cường nghiên cứu kinh nghiệm chính sách từ các quốc gia phát triển, đánh giá tác động kỹ lưỡng và điều chỉnh phù hợp với thực tiễn Việt Nam.

Bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, theo ông Lê Xuân Trung, Chủ tịch Hội đồng quản trị Viện Tâm lý Giáo dục và Đào tạo, điều cần thiết không phải là dựng lên một “bức tường” ngăn cách trẻ em với internet, mà là giúp các em hình thành một “hệ miễn dịch số” đủ mạnh để chủ động bảo vệ mình.