Khi các cơ sở y tế trở thành pháo đài trước biến đổi khí hậu

Bác sĩ Hoàng Đình Uyên, Giám đốc Trạm Y tế xã Tân Trịnh vẫn chưa quên trận mưa lũ tháng 6 – 2026. Cơn lũ đi qua để lại một vùng xóm làng tiêu điều. Nước lũ dâng cao đã phá hủy nghiêm trọng cơ sở hạ tầng. Bác sĩ Uyên trầm ngâm nhìn về phía khu dân cư ngập nước, ông hiểu rõ rằng thiên tai gây xáo trộn nghiêm trọng các điều kiện sống cơ bản của người dân. Đặc biệt, tình trạng mất nguồn nước sạch do hệ thống cấp nước bị hư hại hoặc nhiễm bẩn, cùng với sự phá hủy các công trình vệ sinh, làm tràn chất thải ra môi trường là những nguy cơ trực tiếp đe dọa sinh mạng con người.

Cán bộ y tế tỉnh Tuyên Quang kiểm tra sức khỏe cho người dân tại các xã vùng cao hưởng ứng Ngày An toàn người bệnh Thế giới 17 - 9 - 2026.

Tuy nhiên, đội ngũ y tế cơ sở không hề bị động. Ngay khi nước bắt đầu rút, để lại lớp bùn non đặc quánh và mùi xú uế bốc lên từ xác động vật, trạm y tế đã lập tức kích hoạt phương án ứng phó. Nhiệm vụ trọng tâm được xác định rõ: Triển khai vệ sinh môi trường theo phương châm "Nước rút đến đâu, làm vệ sinh đến đó".

Cùng với túi đồ nghề và các loại hóa chất thiết yếu, các bác sĩ tỏa đi từng thôn xóm. Đến từng nhà, hướng dẫn bà con cặn kẽ cách xử lý nước sinh hoạt, bởi nước lũ mang theo mầm bệnh tiêu hóa như tả, lỵ, thương hàn và các bệnh lây qua vector như sốt xuất huyết, sốt rét.

Chị Chảo Thị Minh Hiền, thôn Nặm Khẳm, xã Tân Trịnh kể, không chỉ lo nguồn nước, việc xử lý môi trường cũng vô cùng cấp bách. Xác gia súc, gia cầm chết nổi lềnh bềnh phải được thu gom khẩn trương. Đội y tế phối hợp cùng dân quân địa phương chọn những chỗ đất cao, chưa bị ngập để đào hố chôn xác súc vật sâu dưới đất ít nhất 0,8 m. Để triệt tiêu mầm bệnh, họ đổ 2 - 3 kg vôi bột lên trên hoặc phun hóa chất khử trùng nồng độ cao trước khi lấp đất, lèn chặt và cắm biển báo hiệu.

Cán bộ y tế giám sát véc tơ truyền bệnh Sốt xuất huyết tại phường An Tường.

Sự chuyên nghiệp và phản ứng nhạy bén của Trạm y tế xã không phải tự nhiên mà có. Nó là kết quả của một chiến lược chuẩn bị dài hơi từ cấp tỉnh.

Trước đó, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh đã tổ chức tập huấn, hướng dẫn các cơ sở y tế thực hiện quy định về bảo vệ môi trường và quản lý chất thải y tế với sự tham gia của 167 học viên từ cán bộ phụ trách công tác biến đổi khí hậu tại 124 trạm y tế xã/phường, 18 trung tâm y tế khu vực, 14 bệnh viện đa khoa khu vực, cho đến các bệnh viện tuyến tỉnh và tư nhân.

Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Tuyên Quang thực hiện nuôi cấy phân lập vi khuẩn gây bệnh truyền nhiễm tại la bô xét nghiệm CDC Tuyên Quang ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tại lớp tập huấn, cán bộ y tế được trang bị những kiến thức sát sườn nhất. Họ được học về tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe bà mẹ và trẻ em, các bệnh nhạy cảm với thời tiết, và đặc biệt là kỹ năng ứng phó khẩn cấp bão lụt tại y tế cơ sở. Hơn thế nữa, học viên còn được hướng dẫn thực hiện công tác quản lý chất thải y tế theo Thông tư 20/2021/TT-BYT trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế. Những bài giảng kết hợp với các tình huống thực tế, minh họa cụ thể đã giúp những cán bộ y tế tự tin và bản lĩnh hơn.

Cán bộ Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật tỉnh phối hợp với các tổ chức Quốc tế triển khai các hoạt động phòng, chống dịch bệnh tại các xã biên giới.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Giang, Trưởng khoa Sức khỏe môi trường, y tế trường học, bệnh nghề nghiệp, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Tuyên Quang cho biết, để chiến đấu lâu dài với biến đổi khí hậu, sự dũng cảm của các y bác sĩ là chưa đủ; hệ thống y tế cần những công cụ khoa học để định lượng và dự báo. Đó là lúc Bộ chỉ số đánh giá tính dễ bị tổn thương và năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu phát huy tác dụng. Đây là công cụ hỗ trợ ngành y tế tuyến tỉnh, xã đánh giá thực trạng mức độ tổn thương, từ đó xác định mức độ nguy cơ để xây dựng kế hoạch chăm sóc sức khỏe cộng đồng thích ứng với biến đổi khí hậu. Nhờ bộ chỉ số này, các nhà quản lý y tế tại địa phương có thể lượng hóa được những khái niệm. Ví dụ, rủi ro về mưa lớn được tính toán dựa trên số ngày có tổng lượng mưa đạt trên 50 mm trong 24 giờ. Nhạy cảm cộng đồng được đánh giá qua tỷ lệ mắc các bệnh như sốt xuất huyết dengue, bệnh tiêu chảy, hay cúm trên 100.000 dân. Từ đó, tổng hợp lại để đưa ra 5 cấp độ nguy cơ, từ cấp độ 1 (nguy cơ rất thấp) đến cấp độ 5 (nguy cơ rất cao – khi rủi ro tổn thương rất cao nhưng năng lực thích ứng lại rất thấp). Việc tính toán điểm trung bình chung giữa rủi ro, nhạy cảm và năng lực thích ứng giúp Sở Y tế và các trạm y tế phân bổ nguồn lực chính xác đến những "điểm nóng" cần ưu tiên.

Tổ chức phun hoá chất xử lý môi trường, giám sát véc-tơ phòng bệnh tại các khu vực trường học để phòng lây nhiễm bệnh.

Cơn lũ rồi cũng qua đi, ánh nắng lại bừng sáng trên mảnh đất Tuyên Quang kiên cường. Nhưng với đội ngũ cán bộ y tế, cuộc chiến thích ứng với biến đổi khí hậu vẫn còn tiếp diễn. Hệ thống y tế ngày nay không chỉ phản ứng thụ động trước nỗi đau, mà đã thực sự trở thành những điểm tựa vững chãi, chủ động giương cao lá chắn bảo vệ sự sống cộng đồng trước mọi biến thiên khắc nghiệt của đất trời. Bằng trí tuệ, lòng dũng cảm và trái tim yêu thương, những "thiên thần áo trắng" đang viết tiếp bài ca về bản lĩnh con người trước thiên nhiên, gieo mầm hy vọng cho những thế hệ mai sau.

Bài, ảnh: Lê Duy