Hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số

Quyết định số 1624/QĐ-TTg sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Quyết định số 1068/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược sở hữu trí tuệ đến năm 2030. Trong đó, mục tiêu giảm đáng kể tình trạng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được bổ sung nội dung nhấn mạnh việc bảo vệ quyền trên môi trường số.

Đồng thời Quyết định yêu cầu cập nhật các vấn đề mới phát sinh gắn với xu hướng công nghệ hiện đại như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn, tài sản số và công nghệ chuỗi khối. Hiện nay, Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung qua các năm 2019, 2022 và 2025) cơ bản vẫn thiết lập cơ chế bảo hộ xoay quanh các đối tượng truyền thống, do đó định hướng này đóng vai trò mở đường. Chẳng hạn, Điều 12a Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2022) quy định tác giả phải là người "trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm", tạo ra thách thức lớn trong việc định danh chủ thể quyền đối với các sản phẩm do AI tạo ra. Tuy nhiên, đây là nhiệm vụ nghiên cứu, đề xuất điều chỉnh pháp luật, chưa đồng nghĩa với việc đương nhiên bảo hộ mọi đối tượng kỹ thuật số mới.

Quyết định 1624/QĐ-TTg cũng đặt ra nhiệm vụ bảo đảm các biện pháp bảo vệ phù hợp với tính chất dân sự của quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy xử lý bằng biện pháp dân sự, đồng thời nâng cao chất lượng xử lý hành chính đối với các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như đơn giản hóa, minh bạch hóa, cắt giảm chi phí và rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp, xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Gắn với định hướng này, tại Khoản 12 Điều 1 của Quyết định 1624/QĐ-TTg yêu cầu rà soát, tinh giản đầu mối cơ quan có thẩm quyền xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ bằng biện pháp hành chính.

Các định hướng này của Chiến lược đã có cơ sở để triển khai thông qua các quy định về biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, chế tài và thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm tại các văn bản pháp luật hiện hành.

Chẳng hạn, hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có thể bị xử lý bằng biện pháp dân sự, hành chính hoặc hình sự, tùy tính chất, mức độ vi phạm. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 (sửa đổi năm 2022, 2025) nêu các biện pháp có thể được áp dụng để xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ như: Tòa án áp dụng biện pháp dân sự buộc bồi thường, tiêu hủy tang vật và gỡ bỏ, vô hiệu hóa truy cập nội dung mạng; cơ quan chức năng xử phạt hành chính, tịch thu, đình chỉ kinh doanh; và nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm, cá nhân/pháp nhân thương mại sẽ bị xử lý hình sự.

Chủ thể quyền cũng có thể trực tiếp yêu cầu chấm dứt vi phạm hoặc đề nghị Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để vô hiệu hóa nội dung số. Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định chủ thể quyền được quyền khởi kiện, yêu cầu bồi thường. Đặc biệt, từ 1/4/2026 theo Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2025 thì Tòa án có quyền áp dụng biện pháp khẩn cấp để ẩn hoặc tạm vô hiệu hóa truy cập trang web, tài khoản, định danh địa chỉ Internet vi phạm.

Về thẩm quyền xử lý vi phạm đã được phân định rõ ràng giữa hệ thống cơ quan tư pháp, hành chính và các lực lượng chuyên trách. Kể từ 1/4/2026, căn cứ Điều 200 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 sửa đổi, bổ sung năm 2025 và Khoản 27 Điều 3 Nghị định 100/2026/NĐ-CP thì Tòa án thụ lý các vụ án dân sự và hình sự, còn thẩm quyền xử phạt hành chính thuộc về Hải quan, Công an, Quản lý thị trường, Ủy ban nhân dân các cấp và cơ quan quản lý chuyên ngành.

Quyết định 1624/QĐ-TTg cũng giao Bộ Công an chủ trì xây dựng đề án nâng cao hiệu lực, hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trên không gian, trình đề án vào quý II/2027, phối hợp Tòa án nhân dân tối cao và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao. Bộ Khoa học và Công nghệ đóng vai trò đầu mối tổng hợp đánh giá kết quả triển khai định kỳ hằng năm.

(Bài viết có sự phối hợp cung cấp dữ liệu và thông tin pháp lý từ LuatVietnam.vn)