Gỡ nghịch lý 1,6 triệu thanh niên “ba không”, doanh nghiệp vẫn thiếu người

Nhận diện nguyên nhân dẫn đến thanh niên “ba không”

Theo số liệu của Cục Thống kê, trong quý III-2026, cả nước có 1,6 triệu thanh niên “ba không”: không có việc làm, không học tập, không tham gia đào tạo; tăng 195,1 nghìn người so với quý trước. Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải chỉ ra những nguyên nhân chính dẫn đến 1,6 triệu thanh niên “ba không” là do cơ cấu, chất lượng đào tạo thời gian qua còn hạn chế, đặc biệt là “lệch pha” giữa đào tạo với nhu cầu của thị trường lao động. Cơ hội tiếp cận giáo dục, thông tin việc làm, học nghề của thanh niên còn hạn chế, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số. Một bộ phận thanh niên còn thiếu kinh nghiệm, kỹ năng tiếp cận nghề nghiệp và chưa nỗ lực tìm kiếm công việc.

Sinh viên các trường đại học tìm hiểu thông tin tuyển dụng tại Ngày hội việc làm chuyên đề Tháng Thanh niên năm 2026. Ảnh: Trần Oanh

Phân tích rõ hơn từ phía bản thân người lao động trẻ, bà Nguyễn Thị Hằng Nga, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Điện tử - Điện lạnh Hà Nội cho rằng, có một bộ phận thanh niên có tinh thần lao động thấp, có nghề nhưng không đi làm, sợ vất vả. Ví dụ, các bạn học nghề Máy lạnh, Điện dễ kiếm việc làm và thu nhập tốt nhưng ngại làm việc tại những công trình đang thi công. Các bạn chọn ngành nghề theo xu hướng, thấy nghề nào kiếm được nhiều tiền thì đăng ký nhưng tâm thế chưa sẵn sàng nên khi đi làm nhanh nản. Một lý do nữa, thông tin tuyển dụng lao động chủ yếu trên các sàn giao dịch việc làm, ngày hội việc làm nhưng ít thanh niên tiếp cận; trong khi trên TikTok - giới trẻ hay truy cập thì thông tin chủ yếu mang tính chất giải trí.

Các bạn trẻ tiếp cận thông tin tuyển dụng tại Ngày hội việc làm - Kết nối doanh nghiệp và hợp tác tại Trường Đại học Phương Đông. Ảnh: HCES

Dưới góc độ cán bộ Đoàn và làm việc tại doanh nghiệp, chị Vũ Thị Ngọc Ánh, Bí thư Chi đoàn Tổ dân phố số 32 phường Hoàng Mai chia sẻ, hiện nay nhiều bạn GenZ có xu hướng ỷ lại; một phần do được sinh ra trong gia đình có bố mẹ thế hệ 8x, 7x làm kinh tế tốt. Hơn nữa, công nghệ phát triển, các bạn trẻ tiếp cận nhiều thông tin trái chiều về môi trường văn phòng, sếp khó tính, áp lực KPI, khiến các bạn dễ nản lòng, thay vì nỗ lực thích nghi và học tập để nâng cao kỹ năng. Nhu cầu chi tiêu khá cao nhưng mức lương ban đầu còn thấp, chưa đáp ứng kỳ vọng của các bạn. Trong khi đó, công việc hiện nay đòi hỏi sự cập nhật, chuyển đổi mạnh mẽ nhưng các bạn lười học, lười nghiên cứu nên rất khó bắt nhịp công việc.

Gắn đào tạo với nhu cầu tuyển dụng

1,6 triệu thanh niên “ba không” là vấn đề rất lớn, trong khi các ngành như xây dựng, giao thông đang thiếu nhiều nhân lực. PGS.TS Bùi Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cho rằng, hiện nay có nhiều ngành đào tạo không phù hợp với thị trường lao động. Nhu cầu thị trường cần nhân lực lĩnh vực này nhưng nhà trường lại đào tạo ngành nghề khác, dẫn đến nhiều sinh viên tốt nghiệp đại học không có việc làm. Vì vậy, Nhà nước cần dự báo phát triển kinh tế, từ đó rà soát nhu cầu thị trường lao động trong thời gian tới cần nhân lực ngành nghề gì để các trường đào tạo cho phù hợp.

Đại diện doanh nghiệp phỏng vấn lao động theo hình thức trực tuyến. Ảnh: HCES

Đồng quan điểm về việc cần đánh giá đúng thực trạng để có giải pháp trúng và đúng, TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ GD&ĐT) cho rằng, cần xem lại 1,6 triệu thanh niên “ba không” là ở thành thị hay nông thôn, trình độ học vấn ra sao; sau đó phân tích và tìm giải pháp. Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, nhà trường có trách nhiệm đào tạo và giới thiệu việc làm cho người học khi tốt nghiệp. Để làm được việc này, nhà trường hợp tác với doanh nghiệp trong đào tạo và tuyển dụng; rà soát các ngành nghề đào tạo gắn với thực tế, quan trọng là người học phải có kỹ năng lao động. Trường hợp sinh viên tốt nghiệp đại học cảm thấy thiếu kỹ năng thì học thêm để nâng cao năng lực. Ngoài ra, các trường sớm hoàn thiện, cập nhật cơ sở dữ liệu vào hệ thống của Bộ GD&ĐT và hệ thống chung quốc gia. Việc quản trị đào tạo dựa trên dữ liệu sẽ có số liệu cụ thể và "giải mã" chính xác hơn nguyên nhân thất nghiệp.

Cụ thể hóa giải pháp từ thực tiễn đào tạo nghề, bà Nguyễn Thị Hằng Nga cho rằng các trường khi tư vấn tuyển sinh cho học sinh phổ thông cần nói kỹ về vị trí việc làm sau khi tốt nghiệp. Bên cạnh thông tin tuyển dụng lao động trên sàn giao dịch việc làm, ngày hội tư vấn việc làm thì cần đưa lên những kênh giới trẻ đang sử dụng. Các cơ sở đào tạo đẩy mạnh kết nối với doanh nghiệp để mang đến cho người học nhiều thông tin về vị trí việc làm. Đồng thời, trong quá trình đào tạo, các trường tiếp tục tư vấn nghề nghiệp cho người học. Nhà trường nên có câu lạc bộ cựu sinh viên để đưa thông tin tuyển dụng tới họ, giúp những người có nhu cầu chuyển đổi nghề nghiệp dễ dàng lựa chọn.

Nhiều cơ hội việc làm dành cho người lao động tại Sàn Giao dịch việc làm Hà Nội. Ảnh: HCES

Bổ sung giải pháp từ góc độ tổ chức Đoàn, chị Vũ Thị Ngọc Ánh cho rằng, để việc hướng nghiệp, tuyển dụng hiệu quả hơn, các đơn vị nên tuyên truyền mạnh ở những kênh giới trẻ đang sử dụng. Ngoài ra, cần đổi mới hướng nghiệp phù hợp với từng lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp. Tổ chức Đoàn triển khai nhiều chương trình kết nối doanh nghiệp với thanh niên.

Nhằm tạo lối ra việc làm cho người lao động, thành phố Hà Nội đang vận hành Cổng Thông tin việc làm tại địa chỉ: congvieclam.hanoi.gov.vn và kết nối liên thông với Sàn giao dịch việc làm quốc gia. Đây là kênh tiếp cận thông tin minh bạch, nhanh chóng cho cả doanh nghiệp tuyển dụng và người lao động, đặc biệt là lực lượng thanh niên.