Giải mã ký ức từ mẫu ADN

Phía sau cánh cửa khép kín của Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), mọi quy trình đều diễn ra trong điều kiện được kiểm soát nghiêm ngặt. Các kỹ thuật viên khoác bộ đồ bảo hộ kín mít, lặng lẽ làm việc bên những thiết bị hiện đại. Chỉ một sơ suất rất nhỏ cũng có thể làm ảnh hưởng đến kết quả giám định.

Mẫu hài cốt lấy tại Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Vị Xuyên được bảo quản tại Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).

Trên bàn thao tác, mỗi mẫu hài cốt đều được quản lý bằng một mã định danh riêng. Từng mẫu được xử lý độc lập nhằm loại trừ hoàn toàn nguy cơ ngoại nhiễm ADN. Những mẩu xương, chiếc răng đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm nay được nâng niu như những chứng tích vô giá của lịch sử.

Kỹ thuật viên Lê Thị Dung, người nhiều năm trực tiếp thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ, cẩn trọng đưa một mẫu xương vào quy trình xử lý. Với những hài cốt đã chôn cất hàng chục năm, ADN thường bị phân mảnh nghiêm trọng bởi tác động của thời gian, độ ẩm, nhiệt độ và điều kiện thổ nhưỡng. Vì vậy, trước khi bước vào giai đoạn phân tích, mẫu phải trải qua hàng loạt công đoạn kỹ thuật nghiêm ngặt: Làm sạch cơ học và hóa học để loại bỏ hoàn toàn nguy cơ nhiễm ADN ngoại lai; nghiền mẫu trong điều kiện vô trùng; tách chiết ADN; định lượng; xây dựng thư viện ADN; giải trình tự bằng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới và cuối cùng là xử lý dữ liệu tin sinh học để thu nhận các chỉ thị di truyền phục vụ đối sánh.

Những thao tác tưởng như lặp đi lặp lại ấy đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Có những mẫu chỉ còn lại rất ít vật chất di truyền, buộc các nhà khoa học phải kiên trì tối ưu quy trình nhiều lần mới có thể thu nhận được dữ liệu phục vụ phân tích.

Chị Lê Thị Dung chia sẻ: “Từng công đoạn đều phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình kiểm soát chất lượng. Chỉ cần xảy ra nhiễm chéo giữa các mẫu hoặc sai lệch trong quá trình xử lý sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả giám định. Có những mẫu ADN bị phân hủy rất nặng, chúng tôi phải điều chỉnh quy trình nhiều lần mới có thể thu được dữ liệu đủ điều kiện để phân tích”.

Trong Chiến dịch cao điểm “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ", Trung tâm Giám định ADN được giao thực hiện giám định hơn 6.600 mẫu hài cốt và hiện đang bảo quản trên 10.000 mẫu thu nhận từ nhiều nghĩa trang trên cả nước, trong đó có các mẫu của tỉnh Tuyên Quang.

Ngay sau khi tiếp nhận mẫu từ Tuyên Quang, các nhà khoa học triển khai quy trình xử lý chuyên biệt đối với những mẫu bị tổn thương nặng. Sau khi hoàn thành các bước tách chiết và giải trình tự, dữ liệu ADN sẽ được đưa vào hệ thống đối sánh tự động với Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ, nơi đang lưu giữ hơn 3.800 mẫu sinh phẩm vừa được thu nhận trên địa bàn tỉnh. Mỗi kết quả đều được đánh giá bằng các thuật toán thống kê di truyền, tính toán xác suất quan hệ huyết thống và kiểm chứng độc lập trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.

Giải trình tự gen trên các thiết bị công nghệ mới.

GS, TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho biết: “Độ chính xác của kết quả phụ thuộc vào ba yếu tố cốt lõi là chất lượng ADN còn lại trong mẫu, độ đầy đủ của dữ liệu ADN thân nhân và khả năng kiểm soát chất lượng, đặc biệt là phòng chống nhiễm chéo. Không phải mẫu nào cũng còn đủ vật chất di truyền. Chúng tôi phải áp dụng những kỹ thuật tiên tiến nhất để phục hồi tối đa các tín hiệu ADN, dù là mong manh nhất”.

Sự kết hợp giữa công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới với Ngân hàng Gen thân nhân đang mở ra bước tiến quan trọng trong công tác xác định danh tính liệt sĩ. Hiệu quả của phương pháp này đã được chứng minh trong thực tiễn. Năm 2025, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), từ 58 mẫu hài cốt đủ điều kiện thu nhận, các nhà khoa học đã xây dựng được dữ liệu SNP đạt yêu cầu đối với 54 mẫu. Qua đối sánh với mẫu ADN của 14 gia đình liệt sĩ, đã xác định chính xác danh tính 5 liệt sĩ.

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Me, xã Bằng Hành, bà Nông Thị Nhình vẫn cẩn thận gìn giữ những giấy tờ ít ỏi còn lại của người anh trai là Liệt sĩ Nông Thế Thành. Anh nhập ngũ năm 1969, hy sinh năm 1972 tại Kon Tum. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, gia đình vẫn chưa biết chính xác nơi anh yên nghỉ.

Đợt thu nhận mẫu sinh phẩm ADN vừa qua đã thắp lên niềm hy vọng mới. Hôm cán bộ đến lấy mẫu máu để xây dựng Ngân hàng Gen thân nhân liệt sĩ, bà lặng lẽ đưa cánh tay cho cán bộ y tế. Ánh mắt người em gái đã bước sang tuổi xế chiều vẫn ánh lên niềm tin rằng, biết đâu một ngày nào đó, khoa học sẽ giúp gia đình tìm lại được người thân.

“Gia đình tôi chỉ mong khoa học giúp xác định chính xác anh Thành đang nằm ở đâu. Mấy chục năm nay chỉ biết thắp hương bái vọng mà lòng đau như cắt...” - bà Nhình nghẹn ngào.

Ước mong ấy cũng là khát vọng của hàng nghìn gia đình liệt sĩ trên khắp cả nước. Từng giọt máu được lưu giữ hôm nay, từng chuỗi gen được giải mã trong phòng thí nghiệm đều mang theo hy vọng về một cuộc đoàn viên sau nhiều thập kỷ chia xa.

Từ nghĩa trang đến phòng thí nghiệm là hành trình của khoa học, của công nghệ và sự chờ đợi bền bỉ của thân nhân liệt sĩ để sau hơn nửa thế kỷ, các anh được trở về với đúng tên mình và trong vòng tay gia đình.

Bài, ảnh: Thanh Thủy