Giá trị của khoa học từ bài toán thực tiễn

Tham gia chiến dịch đó có sự đóng góp âm thầm của các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam với công nghệ giám định ADN thế hệ mới NGS-SNP. Sau nhiều năm nghiên cứu, phát triển, hai quy trình tách chiết ADN chuyên biệt cho những mẫu hài cốt phân hủy nặng của Việt Nam đã được tối ưu, áp dụng để giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại một số địa phương trong chiến dịch này.

Trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ, việc thu hồi được lượng ADN trong xương đủ để phân tích là thách thức lớn nhất, quyết định thành bại của công nghệ. Thành công nổi bật của công nghệ mới là nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên tới 80%; đồng thời xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng bố và dòng mẹ trong phạm vi tới bốn thế hệ, thay vì đối chiếu theo dòng mẹ như công nghệ cũ.

Đây là nhiệm vụ hợp tác nghiên cứu với các chuyên gia nước ngoài trong khuôn khổ một dự án ODA, nhưng không đơn thuần tiếp nhận quy trình kỹ thuật từ đối tác mà là quá trình các nhà khoa học trong nước nghiên cứu, thử nghiệm, tối ưu và hoàn thiện toàn diện công nghệ để phù hợp điều kiện thực tế của Việt Nam.

Nhờ đó, những nút thắt kỹ thuật lớn tồn tại nhiều năm trong giám định ADN hài cốt liệt sĩ từng bước được tháo gỡ: Thu được lượng ADN đủ về số lượng và chất lượng để giám định; lựa chọn được bộ chỉ thị di truyền phù hợp để đọc các đoạn ADN rất ngắn đã bị phân hủy; tối ưu quy trình sử dụng trang thiết bị, hóa chất và vật tư tiêu hao, bảo đảm tính khả thi khi triển khai trên quy mô lớn.

Giá trị của công nghệ đang từng bước được đo lường trong thực tiễn. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, công nghệ NGS-SNP được áp dụng thử nghiệm để giám định, đối khớp và xác định danh tính liệt sĩ tại một số nghĩa trang. Để chạy đua với thời gian, các nhà khoa học đề xuất sớm đưa công nghệ này vào sử dụng chính thức; nâng công suất của mỗi cơ sở giám định ADN hài cốt liệt sĩ trên cả nước để rút ngắn thời gian xử lý đối với hơn 300.000 hài cốt liệt sĩ chưa được xác định danh tính.

Cùng với công nghệ, công tác thu thập mẫu sinh phẩm từ hài cốt liệt sĩ cũng cần được đẩy nhanh, bảo quản theo quy trình phù hợp ngay sau khi thu thập nhằm hạn chế quá trình phân hủy tiếp diễn, duy trì chất lượng ADN, giúp nâng cao khả năng giám định.

Theo các nhà khoa học, hiện trên thế giới vẫn thiếu những phương pháp giám định đạt hiệu quả cao đối với nhóm mẫu hài cốt phân hủy nặng như hài cốt liệt sĩ Việt Nam. Vì vậy, việc nghiên cứu, làm chủ và tối ưu thành công công nghệ giám định mới này không chỉ phản ánh năng lực tìm lời giải cho một bài toán đặc thù của Việt Nam, mà còn là minh chứng sinh động cho thấy khoa học chỉ thật sự phát huy giá trị khi hướng vào giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đất nước đặt ra, đúng như tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW đã đề cập.

Từ thành công này cũng cho thấy, cùng với việc đầu tư nguồn lực, cần thúc đẩy cơ chế đặt hàng các nhiệm vụ khoa học-công nghệ xuất phát từ những bài toán lớn của đất nước. Khi yêu cầu của thực tiễn trở thành “đề bài” cho khoa học và kết quả nghiên cứu được ứng dụng để giải quyết những vấn đề cụ thể của quốc gia, khoa học-công nghệ mới thật sự trở thành động lực phát triển, đồng thời củng cố niềm tin của xã hội vào năng lực của đội ngũ các nhà khoa học trong việc làm chủ công nghệ, tạo ra lời giải cho những bài toán của đất nước.