EU tăng cường tự chủ chiến lược

Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen vừa đưa ra một thông điệp rõ ràng về tăng cường năng lực tự chủ của Liên minh châu Âu (EU) trong bối cảnh thế giới thay đổi nhanh chóng. EU đứng trước yêu cầu cấp bách đưa ra một chiến lược lâu dài và bền vững nhằm bảo vệ các giá trị và nền dân chủ, đồng thời tìm cách nâng cao năng lực cạnh tranh, an ninh và khả năng ứng phó thách thức bên ngoài.

Trong bài diễn văn thường niên về tình hình EU tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg (Pháp), bà Ursula von der Leyen đã đề xuất một loạt sáng kiến nhằm tăng cường năng lực an ninh, kiểm soát rủi ro từ trí tuệ nhân tạo (AI), bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, trong bối cảnh EU đối mặt với những thách thức ngày càng lớn về an ninh, kinh tế và công nghệ.

Bà cho rằng, châu Âu cần một cơ chế tương tự Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) để phối hợp ứng phó các vụ xâm nhập bằng máy bay không người lái (UAV), phá hoại và tấn công mạng. Bà đề xuất xây dựng một cơ chế phản ứng chung, theo đó khi một nước thành viên kích hoạt, các nước còn lại sẽ cùng tham gia phối hợp ứng phó, ngăn nguy cơ leo thang và giảm tác động; đồng thời cho biết EC sẽ thúc đẩy ý tưởng thành lập một Hội đồng An ninh châu Âu, với sự tham gia của các đối tác.

Thông điệp mà người đứng đầu EC được đưa ra trong bối cảnh các nước EU đang tìm cách xây dựng một châu Âu dựa trên sức mạnh của hợp tác để có thể duy trì sức cạnh tranh, bảo vệ lợi ích và giữ khả năng tự quyết trong một thế giới ngày càng bất định. Trong nhiều thập kỷ qua, châu Âu được hưởng lợi từ ba trụ cột, gồm trật tự quốc tế dựa trên luật lệ với sự bảo đảm an ninh của Mỹ, nguồn năng lượng giá rẻ và thương mại toàn cầu ngày càng mở rộng. Tuy nhiên, cả ba trụ cột này đang suy yếu do môi trường quốc tế thay đổi, qua đó làm lung lay mô hình tăng trưởng lâu nay của Lục địa Già.

Châu Âu cần tăng cường tự chủ về kinh tế để duy trì sức cạnh tranh, tự chủ về năng lượng để giảm lệ thuộc vào nguồn cung nhập khẩu từ bên ngoài, làm chủ công nghệ để không đứng ngoài cuộc đua AI đang tăng tốc trên toàn cầu. EU cũng đang tiến tới tự chủ hơn về nguyên liệu chiến lược để bảo vệ nền sản xuất công nghiệp cũng như duy trì thế chủ động về quốc phòng, an ninh nhằm ứng phó những rủi ro ngày càng hiện hữu.

Một trong những vấn đề được Chủ tịch EC nêu bật là tăng cường kiểm soát tốc độ phát triển các mô hình AI tiên tiến nhất, còn gọi là các mô hình "AI tiên phong”, do năng lực ngày càng lớn có thể kéo theo những rủi ro chưa từng có. Bà cho biết, những vụ việc gần đây, trong đó các tác nhân AI thoát khỏi môi trường thử nghiệm và tự thực hiện các hành vi tấn công hệ thống, cho thấy nguy cơ cần được kiểm soát chặt chẽ hơn. Châu Âu được cho là phần lớn đã bỏ lỡ cuộc cách mạng kỹ thuật số đầu tiên, khi lợi ích kinh tế từ sự phát triển của công nghệ thông tin và truyền thông chủ yếu tập trung ở các khu vực khác. Châu Âu không thể lặp lại điều này với AI, vốn được xem là cuộc cách mạng kỹ thuật số thứ hai.

Biến đổi khí hậu cũng là một nội dung nổi bật trong bài phát biểu của Chủ tịch EC. Cảnh báo tình trạng châu Âu đang ấm lên với tốc độ gấp hai lần mức trung bình toàn cầu và những mùa hè vừa qua có thể chỉ là dấu hiệu ban đầu của các thách thức lớn hơn trong tương lai, bà Ursula von der Leyen cho rằng, EU phải tiếp tục tăng cường khả năng thích ứng trước những tác động ngày càng nghiêm trọng của biến đổi khí hậu. Bà đề xuất xây dựng kế hoạch ứng phó nắng nóng của châu Âu, theo đó tăng cường năng lực chữa cháy chung của EU.

Bảo đảm an ninh năng lượng thông qua đẩy mạnh phát triển năng lượng tái tạo, điện hạt nhân, khí sinh học và điện khí hóa cũng là ưu tiên trong chính sách của EU nhằm tăng cường tự chủ, bởi lĩnh vực này không chỉ phục vụ mục tiêu khí hậu, mà ngày càng được nhìn nhận như công cụ của chính sách công nghiệp và an ninh kinh tế. Sau các cú sốc do tình hình địa chính trị toàn cầu, EU đã đa dạng hóa nguồn cung và tăng đầu tư vào năng lượng nội khối. EC đặt mục tiêu tăng gấp đôi tỷ trọng điện vào năm 2040, qua đó có thể giảm khoảng 260 tỷ euro mỗi năm trong hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.

Thông điệp từ Strasbourg cho thấy hướng đi của EC là xây dựng một châu Âu bớt lệ thuộc bên ngoài, tăng cường tự chủ trong các lĩnh vực chiến lược. Đây là yêu cầu cấp bách, song kế hoạch đầy tham vọng của EU đòi hỏi nguồn lực đáng kể và cần được sự đồng lòng ủng hộ, quyết tâm mạnh mẽ của cả 27 quốc gia thành viên, để có thể biến các mong muốn thành năng lực hành động thực tế.