Đổi mới mô hình khu công nghiệp để đón dòng vốn công nghệ cao

Đây là thông điệp nổi bật được các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp trong và ngoài nước đưa ra tại Diễn đàn Phát triển Khu công nghiệp Việt Nam 2026 diễn ra ngày 10/7 tại Hải Phòng.

Trong hơn ba thập kỷ qua, hệ thống khu công nghiệp đã trở thành một trong những động lực quan trọng của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Hàng trăm khu công nghiệp, khu kinh tế trên cả nước đã góp phần thu hút đầu tư, thúc đẩy xuất khẩu, tạo việc làm và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Tuy nhiên, bối cảnh phát triển hiện nay đã thay đổi. Chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái cấu trúc. Các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải carbon, chuyển đổi số và phát triển bền vững ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc đối với doanh nghiệp. Cuộc cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các quốc gia cũng không còn dựa chủ yếu vào chi phí lao động hay giá thuê đất.

Phát biểu đề dẫn tại diễn đàn, Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương nhận định, những lợi thế cạnh tranh truyền thống dựa vào đất đai, lao động chi phí thấp và ưu đãi đầu tư không còn là yếu tố quyết định. Thay vào đó, năng lực công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và chất lượng thể chế đang trở thành những nhân tố cốt lõi quyết định khả năng thu hút dòng vốn đầu tư thế hệ mới.

Theo ông, khu công nghiệp Việt Nam không thể chỉ là nơi tập trung sản xuất hay cung cấp hạ tầng, mà phải trở thành hệ sinh thái công nghiệp hiện đại; là không gian hội tụ của đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, công nghệ số và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây cũng là nền tảng để hình thành các cụm liên kết ngành, nâng cao năng suất, sức cạnh tranh và khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tiến sĩ Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phát biểu tại Diễn đàn.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Khôi, Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam, muốn công nghiệp phát triển nhanh phải có hệ thống khu công nghiệp hiện đại. Để thu hút các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới, khu công nghiệp không thể chỉ là nơi cung cấp mặt bằng sản xuất mà phải trở thành hệ sinh thái gồm logistics, hạ tầng số, nghiên cứu và phát triển, đổi mới sáng tạo cùng các dịch vụ chất lượng cao phục vụ doanh nghiệp và người lao động.

Ông cho rằng nhiều khu công nghiệp hiện vẫn phát triển theo mô hình truyền thống, trong khi hạ tầng logistics, chuyển đổi số, nhà ở công nhân, dịch vụ hỗ trợ và các thiết chế xã hội chưa theo kịp yêu cầu phát triển. Đây là những điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ để nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn mới.

Không chỉ dừng ở yêu cầu nâng cấp hạ tầng, nhiều chuyên gia cho rằng khu công nghiệp cần được tái định vị về vai trò và chức năng phát triển.

Từ góc độ quản lý địa phương, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng Trần Văn Quân cho biết khoảng 70%-80% vốn FDI đăng ký mới trong lĩnh vực chế biến, chế tạo hiện tập trung tại các khu công nghiệp và khu kinh tế. Khu vực này đóng góp khoảng 20% GDP, hơn 70% kim ngạch xuất khẩu của cả nước và tạo việc làm trực tiếp cho gần 3,83 triệu lao động.

Đáng chú ý, Việt Nam đang nổi lên là điểm đến của các dự án công nghệ cao. Lĩnh vực bán dẫn đã thu hút hơn 14 tỷ USD vốn đầu tư với hơn 240 dự án. Bên cạnh đó là làn sóng đầu tư mới vào trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và năng lượng tái tạo. Đây được xem là cơ hội để Việt Nam nâng cấp vị trí trong chuỗi giá trị toàn cầu, song cũng đòi hỏi hệ thống khu công nghiệp phải chuyển đổi mạnh mẽ hơn.

Bà Sibylle Bachmann, Đại biện lâm thời Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam cho rằng các khu công nghiệp của tương lai không thể chỉ cung cấp đất đai và hạ tầng. Chúng phải trở thành nền tảng cho đổi mới sáng tạo, sử dụng hiệu quả tài nguyên, tăng trưởng carbon thấp và hợp tác công nghiệp.

Theo bà, các nhà đầu tư quốc tế ngày càng quan tâm đến năng lượng tái tạo, hiệu quả phát thải carbon, các giải pháp kinh tế tuần hoàn và tiêu chuẩn ESG. Vì vậy, phát triển khu công nghiệp sinh thái không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những khu công nghiệp thành công không phải là nơi có diện tích lớn nhất hay ưu đãi nhiều nhất, mà là nơi sở hữu hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao và khả năng kết nối hiệu quả với chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây cũng là hướng đi mà nhiều quốc gia đang theo đuổi trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ.

Tại diễn đàn, nhiều ý kiến cho rằng chuyển đổi số sẽ là một trong những trụ cột của khu công nghiệp thế hệ mới. Dữ liệu cần được xem là một loại hạ tầng chiến lược bên cạnh giao thông, năng lượng và logistics. Việc ứng dụng AI, dữ liệu lớn, Internet vạn vật (IoT) và các nền tảng quản trị thông minh sẽ giúp tối ưu hóa vận hành, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm chi phí cho doanh nghiệp.

Cùng với đó là yêu cầu phát triển hạ tầng năng lượng xanh, kinh tế tuần hoàn, tài chính xanh và các mô hình cộng sinh công nghiệp nhằm đáp ứng những tiêu chuẩn mới của thương mại và đầu tư toàn cầu.

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số giai đoạn 2026-2030 và trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045, việc xây dựng thế hệ khu công nghiệp mới đang trở thành yêu cầu cấp thiết. Những khu công nghiệp này không chỉ là nơi sản xuất mà còn phải là trung tâm công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Khi cuộc cạnh tranh thu hút FDI bước sang giai đoạn mới, lợi thế của Việt Nam sẽ không còn nằm ở đất rẻ hay lao động giá rẻ. Thay vào đó là chất lượng hạ tầng, năng lực công nghệ, nguồn nhân lực và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển xanh. Xây dựng khu công nghiệp thế hệ mới vì thế chính là bước đi quan trọng để Việt Nam đón dòng vốn công nghệ cao và tạo động lực tăng trưởng cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Song song với chương trình hội thảo là không gian triển lãm, quy tụ hơn 25 gian hàng từ các đơn vị tiên phong trong hệ sinh thái hạ tầng và công nghệ công nghiệp.