Đầu tư AI toàn cầu tăng tốc:Nhận diện rủi ro để phát triển bền vững

Các chuyên gia khuyến nghị nên chú trọng đầu tư AI để giải quyết các thách thức cụ thể trong đời sống xã hội, sản xuất kinh doanh... Ảnh: Nguyễn Linh

AI và bài toán kiểm soát rủi ro

Tại Hội nghị thường niên của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới ở Bangkok (Thái Lan) ngày 12-10, Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva nhận định, đầu tư mạnh vào hạ tầng AI đang góp phần duy trì tăng trưởng toàn cầu, bất chấp sức ép từ nguồn cung năng lượng và những bất ổn địa chính trị. Trong báo cáo Triển vọng kinh tế thế giới công bố ngày 13-10, IMF dự báo kinh tế toàn cầu tăng trưởng 3,1% trong năm nay và 3,4% vào năm 2027. Theo tổ chức này, đầu tư AI đang hỗ trợ hoạt động kinh tế tại các nền kinh tế phát triển và những quốc gia cung ứng phần cứng công nghệ, song triển vọng vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Quy mô đầu tư ngày càng lớn cho thấy kỳ vọng của thị trường đối với công nghệ này. Tại Trung Quốc, theo báo cáo phát triển ứng dụng AI tạo sinh năm 2026 của Trung tâm Thông tin mạng Internet Trung Quốc, số người sử dụng AI tạo sinh đã vượt 700 triệu vào cuối tháng 6. Trong nửa đầu năm, nước này ghi nhận 1.255 thương vụ đầu tư và tài trợ liên quan đến AI, với tổng giá trị khoảng 250,14 tỷ nhân dân tệ, tương đương 35 tỷ USD, bằng 182% tổng giá trị của cả năm 2025. Những con số này cho thấy sức hút của lĩnh vực AI, đồng thời đặt ra yêu cầu đánh giá thận trọng hiệu quả sử dụng vốn.

Theo giới chuyên môn, rủi ro đầu tiên là quy mô đầu tư vượt quá khả năng tạo ra lợi nhuận. Các doanh nghiệp đang chi những khoản tiền lớn cho chip bán dẫn, trung tâm dữ liệu và năng lực tính toán, trong khi doanh thu từ một số ứng dụng vẫn cần thời gian để chứng minh tính bền vững. Nếu nhu cầu thực tế không theo kịp công suất được đầu tư, doanh nghiệp có thể đối mặt với tình trạng dư thừa hạ tầng và thời gian hoàn vốn kéo dài.

Trong Báo cáo ổn định tài chính toàn cầu ngày 13-10, IMF cảnh báo thị trường có thể điều chỉnh nếu kỳ vọng về đầu tư hoặc lợi nhuận từ AI không được đáp ứng. Các khoản đầu tư lớn kết hợp với việc sử dụng đòn bẩy tài chính có thể khiến biến động tại các doanh nghiệp công nghệ lan sang thị trường chứng khoán, tín dụng và các ngành cung ứng. IMF nhấn mạnh, khả năng chống chịu của thị trường tài chính không có nghĩa là các rủi ro đã được loại bỏ.

Rủi ro thứ hai là tác động đến việc làm và phân phối thu nhập. IMF ước tính gần 40% việc làm toàn cầu có thể chịu tác động của AI; tại các nền kinh tế phát triển, tỷ lệ này có thể lên tới 60%. Công nghệ này có thể giúp một bộ phận người lao động nâng cao năng suất nhưng cũng có thể thay thế những nhiệm vụ do con người đảm nhiệm, làm giảm nhu cầu tuyển dụng hoặc gây sức ép lên tiền lương. Tại hội nghị ở Bangkok, Tổng thống Singapore Tharman Shanmugaratnam cảnh báo cơ hội tuyển dụng ở các vị trí đầu vào, đặc biệt là công việc đầu tiên của sinh viên mới tốt nghiệp, đang trở thành vấn đề cần sớm giải quyết. Khi AI đảm nhận các nhiệm vụ cơ bản, người trẻ có thể mất cơ hội tích lũy kinh nghiệm, ảnh hưởng đến quá trình phát triển nghề nghiệp lâu dài.

Rủi ro thứ ba là khoảng cách công nghệ giữa các quốc gia có thể ngày càng lớn. Những nền kinh tế sở hữu công nghệ lõi, nguồn vốn dồi dào và hạ tầng tính toán phát triển có lợi thế thu hút đầu tư, chiếm lĩnh các khâu tạo ra giá trị cao. Ngược lại, những nước chủ yếu gia công hoặc tiêu thụ sản phẩm AI có nguy cơ phụ thuộc vào nền tảng, dữ liệu và công nghệ từ bên ngoài. Cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gắn với việc kiểm soát xuất khẩu chip bán dẫn, bảo vệ dữ liệu và phát triển năng lực công nghệ trong nước. Điều này có thể làm tăng chi phí, gây gián đoạn chuỗi cung ứng và thu hẹp cơ hội hợp tác quốc tế. Chưa kể, nhu cầu điện của các trung tâm dữ liệu đang tạo thêm sức ép lên hạ tầng năng lượng...

Gắn tăng trưởng với hiệu quả dài hạn

Để khai thác hiệu quả tiềm năng của AI và hạn chế rủi ro, cần xây dựng cơ chế bảo đảm công nghệ phát triển gắn với hiệu quả kinh tế, khả năng thích ứng của xã hội và sự ổn định lâu dài.

Trọng tâm trước hết là tăng cường giám sát rủi ro tài chính và nâng cao chất lượng đầu tư. IMF cho rằng, các cơ quan quản lý cần theo dõi mức độ sử dụng vốn vay, sự tập trung đầu tư và mối liên kết tài chính giữa các doanh nghiệp trong hệ sinh thái AI. Việc đánh giá dự án cần dựa trên nhu cầu thị trường, khả năng tạo doanh thu và thời gian hoàn vốn, thay vì chỉ dựa vào kỳ vọng tăng trưởng. Các khoản hỗ trợ từ ngân sách và ưu đãi thuế cũng cần gắn với mục tiêu cụ thể về năng suất, việc làm, chuyển giao công nghệ và giá trị gia tăng trong nước, tránh lãng phí nguồn lực công.

Thứ hai, cần đặt chính sách việc làm và đào tạo nhân lực vào trung tâm của quá trình chuyển đổi. Đầu năm 2026, Tổng Giám đốc IMF Kristalina Georgieva nhấn mạnh, lựa chọn chính sách sẽ quyết định khả năng thích ứng của người lao động và doanh nghiệp trước cuộc cách mạng AI. Phân tích của IMF từ hàng triệu tin tuyển dụng trực tuyến cho thấy, khoảng 1/10 tin tuyển dụng tại các nền kinh tế phát triển và 1/20 tin tại các nền kinh tế mới nổi yêu cầu ít nhất một kỹ năng mới.

Đào tạo vì thế không chỉ dành cho những người trực tiếp phát triển mô hình AI. Các chương trình nâng cao kỹ năng số cần mở rộng đến nhiều ngành nghề, kết hợp kiến thức chuyên môn với khả năng sử dụng và kiểm chứng kết quả do AI tạo ra. Doanh nghiệp cần tổ chức công việc theo hướng AI hỗ trợ con người, đồng thời duy trì cơ hội thực hành và đào tạo cho lao động trẻ, tránh để tự động hóa các nhiệm vụ cơ bản cản trở quá trình tích lũy kinh nghiệm.

Thứ ba, cần ưu tiên ứng dụng AI phù hợp với nhu cầu và nguồn lực của từng quốc gia. Không phải nền kinh tế nào cũng cần cạnh tranh trực tiếp trong phát triển các mô hình AI lớn nhất; nhiều ứng dụng chuyên biệt có thể mang lại hiệu quả thiết thực với chi phí thấp hơn. Ngân hàng Thế giới (WB) đề cao việc ứng dụng AI vào nông nghiệp, y tế, giáo dục và dịch vụ công tại các nền kinh tế đang phát triển nhằm giải quyết những vấn đề cụ thể và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.

Tại Trung Quốc, xu hướng phát triển các tác nhân AI có khả năng ghi nhớ thông tin, lập kế hoạch và thực hiện công việc trên nhiều ứng dụng cũng cho thấy nỗ lực đưa công nghệ vào hoạt động thường ngày, mở rộng khả năng thương mại hóa. Các sản phẩm như LingGuang của Ant Group, Spell của ByteDance và LightVela của Tencent là những ví dụ về hướng phát triển này.

Bên cạnh đó, đầu tư AI cần gắn với chiến lược phát triển năng lượng và hạ tầng dài hạn. Quy hoạch điện phải tính đến nhu cầu ngày càng tăng của các trung tâm dữ liệu, đồng thời bảo đảm nguồn cung cho sản xuất và sinh hoạt. Các quốc gia cần phối hợp quy hoạch năng lượng với phát triển công nghiệp, nâng cao hiệu quả sử dụng điện và khuyến khích giải pháp tiết kiệm năng lượng trong vận hành AI.

Hợp tác quốc tế cũng đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát rủi ro. Các quốc gia cần tăng cường phối hợp về tiêu chuẩn an toàn, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và khả năng tương tác giữa các hệ thống, đồng thời duy trì môi trường cạnh tranh công bằng để doanh nghiệp nhỏ có cơ hội tham gia thị trường, tránh tập trung lợi ích công nghệ vào một số nhà cung cấp.

Làn sóng đầu tư AI sẽ tiếp tục định hình kinh tế thế giới. Tuy nhiên, tính bền vững của quá trình chuyển đổi phụ thuộc vào khả năng kiểm soát rủi ro, nâng cao kỹ năng người lao động, bảo đảm nguồn lực năng lượng và đưa công nghệ vào những hoạt động tạo ra giá trị thực chất.