Công nghệ không thể thay thế bản lĩnh và trách nhiệm nghề nghiệp của nhà báo

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo tạo sinh đang thay đổi sâu rộng quy trình sản xuất nội dung, mang lại cơ hội tối ưu hóa nguồn lực nhưng cũng đặt ra rủi ro lớn về tin giả, deepfake và bản quyền, hội thảo tập trung trao đổi về tư duy quản trị, giải pháp kiểm soát thông tin và giới thiệu dự thảo Sổ tay hướng dẫn nhằm giúp các tòa soạn ứng dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm.

Phát biểu khai mạc hội thảo, ông Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhận định: Trí tuệ nhân tạo, đặc biệt là AI tạo sinh, hiện đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với hoạt động báo chí. AI đã giúp tăng năng suất, mở rộng khả năng sáng tạo và hỗ trợ các tòa soạn đổi mới quy trình sản xuất nội dung. Tuy nhiên, đi kèm với đó là không ít thách thức liên quan thông tin sai lệch, nội dung giả mạo, vấn đề bản quyền, tính minh bạch và đặc biệt là nguy cơ làm suy giảm niềm tin của công chúng nếu không được sử dụng đúng cách.

Từ thực tế đó, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh: "Trong bối cảnh đó, điều báo chí cần không chỉ là công nghệ mà còn là năng lực quản trị. AI chỉ thực sự trở thành một động lực phát triển khi được vận hành trong một khuôn khổ rõ ràng, với quy trình kiểm soát chặt chẽ và những chuẩn mực đạo đức nói chung".

Ông Trần Trọng Dũng, Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam phát biểu tại buổi hội thảo.

Đề cao vai trò cốt lõi của người làm báo, ông Trần Trọng Dũng khẳng định: "Công nghệ có thể thay đổi cách chúng ta làm báo từng ngày từng giờ, nhưng chắc chắn nó không thể thay thế được trách nhiệm xã hội, bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp cũng như sứ mệnh cao cả của báo chí đó là phụng sự Tổ quốc, phục vụ nhân dân bằng sự thật, bằng bản lĩnh chính trị và đạo đức của người làm báo".

Tại phiên thảo luận chuyên môn, Tiến sĩ Lương Đông Sơn (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) chỉ ra rằng: Tốc độ ứng dụng AI đang vượt lên trước năng lực quản trị tại nhiều tòa soạn. Thực trạng này làm xuất hiện các rủi ro mới về ảo giác thông tin, hình ảnh giả mạo, nguy cơ rò rỉ dữ liệu mật và khoảng trống trách nhiệm. Vì vậy, việc xây dựng quy chế nội bộ là yêu cầu cấp thiết để chuyển nguyên tắc pháp luật thành quy trình vận hành cụ thể.

Theo Tiến sĩ Lương Đông Sơn, quy chế này không phải là "hàng rào cấm đoán" mà là hệ điều hành giúp bảo đảm nguyên tắc AI chỉ là công cụ hỗ trợ, còn quyết định biên tập và trách nhiệm cuối cùng luôn thuộc về con người.

Tiến sĩ Lương Đông Sơn (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) trình bày tham luận tại hội thảo.

Góp phần cụ thể hóa quy trình quản trị, chuyên gia tư vấn độc lập Đào Trung Thành đề xuất kiến trúc 3-6-3 áp dụng cho tòa soạn hội tụ. Kiến trúc này kiểm soát công cụ AI qua 6 cổng quyết định: giao việc, chuẩn bị dữ liệu, tạo nháp, kiểm chứng, xuất bản và hậu kiểm. Chuyên gia này lưu ý: Ma sát quản trị phải tỷ lệ thuận với mức độ rủi ro, và các quyết định liên quan lựa chọn lợi ích công chúng, bảo vệ nguồn tin hay quyết định xuất bản tuyệt đối không thể ủy quyền cho AI. Tại mỗi cổng kiểm soát, quy trình đòi hỏi "phải có người chịu trách nhiệm, bằng chứng đủ dùng và cơ chế kiểm tra".

Chuyên gia tư vấn độc lập Đào Trung Thành nhấn mạnh những yếu tố mà nhà báo và các cơ quan báo chí tuyệt đối không thể ủy quyền cho AI.

Trao đổi về vấn đề đạo đức và đào tạo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đinh Thị Thúy Hằng (Nguyên Giám đốc Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí) cảnh báo việc phụ thuộc vào AI có thể làm suy giảm các kỹ năng báo chí nền tảng như nghiên cứu, phỏng vấn và tư duy độc lập. Bà khẳng định AI không phải là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý hay đạo đức thay cho nhà báo, do đó tuyệt đối không được sử dụng cụm từ “do AI tạo ra” để đổ thừa trách nhiệm khi có sai sót. Công tác đào tạo hiện nay cần dịch chuyển sang mô hình tích hợp AI xuyên suốt, tập trung vào việc hướng dẫn nhà báo kiểm định chất lượng, xác minh độc lập và đánh giá tác động thông tin.

Một điểm nhấn quan trọng của sự kiện là phần giới thiệu Dự thảo "Sổ tay hướng dẫn xây dựng và triển khai Quy chế sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho các cơ quan báo chí". Văn bản được xây dựng dựa trên 3 trụ cột: khẳng định vai trò kiểm soát tối cao của con người, đặt đạo đức nghề nghiệp làm trọng tâm và đề cao trách nhiệm quản lý của tòa soạn. Sổ tay đưa ra 10 nguyên tắc chung, nghiêm cấm sử dụng AI để tạo tin giả, tạo deepfake ác ý đánh lừa công chúng, hoặc nhập dữ liệu mật vào hệ thống AI công cộng.

Về phương pháp quản trị rủi ro, dự thảo phân loại các tác vụ AI thành 4 nhóm: rủi ro không thể chấp nhận (cấm sử dụng), rủi ro cao (yêu cầu phê duyệt và kiểm chứng tăng cường), rủi ro cần minh bạch và rủi ro thấp. Đặc biệt, dự thảo quy định bắt buộc minh bạch và ghi nhãn công khai đối với các hình ảnh, âm thanh, video, bản dịch hoặc nội dung mô phỏng có sự can thiệp đáng kể của AI. Đây được xem là bộ công cụ thiết thực giúp các cơ quan báo chí thiết lập hành lang ứng dụng công nghệ an toàn, bảo vệ bản quyền, nguồn tin và giữ vững niềm tin của xã hội.