Chia sẻ kinh nghiệm của Việt Nam về xây dựng hệ thống pháp quy hạt nhân hiệu quả

Chủ động xây dựng năng lực pháp quy từ sớm

Trong khuôn khổ Hội nghị Bộ trưởng quốc tế về điện hạt nhân năm 2026 tại thành phố Incheon, Hàn Quốc diễn ra từ ngày 26 đến 29/10, Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh (Bộ Khoa học và Công nghệ) tham gia với vai trò diễn giả tại Phiên thảo luận cấp cao số 2, với chủ đề “Pháp quy hiệu quả: An toàn, an ninh, không phổ biến vũ khí hạt nhân và hài hòa hóa” .

Phiên thảo luận tập trung vào yêu cầu xây dựng hệ thống pháp quy hạt nhân trong bối cảnh nhiều quốc gia quyết định phát triển mới hoặc mở rộng chương trình điện hạt nhân. Các nội dung được quan tâm gồm phát triển năng lực pháp quy từ giai đoạn đầu, bảo đảm sự phối hợp giữa an toàn, an ninh và thanh sát hạt nhân, đồng thời duy trì tính độc lập và hiệu quả của cơ quan pháp quy.

Chia sẻ kinh nghiệm của Việt Nam kể từ khi quyết định tái khởi động chương trình điện hạt nhân năm 2024, Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh nhấn mạnh ba nhiệm vụ đã và đang được triển khai đồng bộ: hoàn thiện khuôn khổ pháp luật và pháp quy hạt nhân; phát triển năng lực chuyên môn, kỹ thuật của cơ quan pháp quy; xác định và khắc phục những khoảng trống trong cơ sở hạ tầng hạt nhân quốc gia.

Về hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, việc Quốc hội thông qua Luật Năng lượng nguyên tử số 94/2025/QH15, có hiệu lực từ đầu năm 2026, là một bước tiến quan trọng. Việt Nam đang tiếp tục xây dựng các nghị định, thông tư, quy chuẩn kỹ thuật và phương pháp áp dụng tiêu chuẩn, quy phạm kỹ thuật nhằm cụ thể hóa các yêu cầu pháp quy. Đây là cơ sở để tổ chức đề nghị cấp phép và cơ quan pháp quy chủ động chuẩn bị cho các giai đoạn triển khai chương trình điện hạt nhân.

Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Hoàng Linh chia sẻ kinh nghiệm của Việt Nam tại Phiên thảo luận cấp cao về pháp quy hiệu quả. (Ảnh: LAN ANH)

Đối với phát triển năng lực chuyên môn, Việt Nam còn đối mặt với những thách thức về nguồn nhân lực trình độ chuyên sâu, công cụ tính toán, mô phỏng, phân tích an toàn và phương pháp thẩm định, đánh giá an toàn. Để đáp ứng yêu cầu này, Việt Nam đã xây dựng chương trình quốc gia về đào tạo, phát triển nguồn nhân lực trong lĩnh vực năng lượng hạt nhân đến năm 2035, làm cơ sở cho công tác tuyển dụng, đào tạo có hệ thống và đầu tư cơ sở vật chất, công cụ kỹ thuật cần thiết.

Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh nhấn mạnh công tác đào tạo cần gắn với kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời tăng cường hợp tác với các cơ quan pháp quy và tổ chức hỗ trợ kỹ thuật có kinh nghiệm. Qua đó, Việt Nam từng bước xây dựng năng lực quốc gia bền vững, bảo đảm khả năng đánh giá độc lập các luận cứ kỹ thuật và đưa ra quyết định pháp quy dựa trên bằng chứng.

Về cơ sở hạ tầng hạt nhân quốc gia, Việt Nam đã mời Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) thực hiện Sứ mệnh Đánh giá cơ sở hạ tầng hạt nhân tích hợp (INIR). Trên cơ sở các khuyến nghị và đề xuất của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế, các bộ, ngành, chủ đầu tư và tổ chức kỹ thuật đang phối hợp nghiên cứu xây dựng kế hoạch tổng thể tăng cường cơ sở hạ tầng hạt nhân, phù hợp với phương pháp tiếp cận theo các giai đoạn phát triển chương trình điện hạt nhân của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế .

Theo Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh, các nhiệm vụ hoàn thiện khuôn khổ pháp quy, phát triển năng lực cơ quan pháp quy và tăng cường cơ sở hạ tầng hạt nhân cần được triển khai ngay từ khi có quyết định tái khởi động chương trình điện hạt nhân, không chờ đến khi hoàn thành lựa chọn công nghệ hoặc xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết. Năng lực pháp quy cần được phát triển tương ứng với từng giai đoạn cấp phép, bảo đảm đội ngũ chuyên gia, quy trình và công cụ kỹ thuật sẵn sàng phục vụ công tác thẩm định, đánh giá và ra quyết định kịp thời.

Bảo đảm tính độc lập của cơ quan pháp quy

Đề cập đến công tác phối hợp trong quản lý an toàn, an ninh và thanh sát hạt nhân, Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh cho biết, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân có trách nhiệm trong cả ba lĩnh vực, tạo điều kiện tăng cường tính thống nhất trong hoạt động quản lý pháp quy. Tuy nhiên, để bảo đảm hiệu quả quản lý, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành liên quan.

Theo Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh, Việt Nam đang tiếp tục hoàn thiện các quy định nhằm xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, trách nhiệm của từng cơ quan, cơ chế chia sẻ thông tin, phối hợp xử lý các vấn đề liên ngành và giải quyết những điểm giao thoa giữa các yêu cầu về an toàn và an ninh hạt nhân.

Cục trưởng dẫn thí dụ về yêu cầu phối hợp giữa kiểm soát tiếp cận cơ sở hạt nhân và bảo đảm khả năng triển khai kịp thời các hoạt động ứng phó sự cố. Đây là vấn đề đòi hỏi các cơ quan có trách nhiệm về an toàn, an ninh và ứng phó sự cố phải phối hợp ngay từ giai đoạn xây dựng phương án. Bên cạnh việc xác định rõ trách nhiệm, cũng cần tổ chức diễn tập chung và rà soát định kỳ để kiểm tra hiệu quả thực tế, nhận diện những hạn chế và tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp.

Một yếu tố quyết định hiệu quả và độ tin cậy của hệ thống pháp quy là xây dựng khuôn khổ pháp luật rõ ràng, vững chắc và bảo đảm thực thi hiệu quả.

Hệ thống quy định rõ ràng giúp chủ đầu tư xác định các yêu cầu an toàn, hồ sơ và bằng chứng kỹ thuật cần cung cấp trong quá trình cấp phép; đồng thời tạo cơ sở pháp lý để cơ quan pháp quy thực hiện thẩm định, thanh tra và ra quyết định. Đây cũng là điều kiện giúp công chúng hiểu rõ cách thức an toàn hạt nhân được đánh giá và trách nhiệm của các tổ chức liên quan.

Các diễn giả của Phiên thảo luận cấp cao về pháp quy hiệu quả. (Ảnh: LAN ANH)

Tuy nhiên, việc ban hành văn bản pháp luật mới chỉ là bước đầu. Hiệu quả thực thi còn phụ thuộc vào năng lực chuyên môn, nguồn lực, công cụ kỹ thuật và tính độc lập của cơ quan pháp quy trong quá trình đánh giá, xem xét và đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng khoa học, kỹ thuật. Cùng với đó, cần bảo đảm nguyên tắc tổ chức được cấp phép chịu trách nhiệm chính về an toàn.

Cục trưởng Nguyễn Hoàng Linh cho rằng, hiệu quả của khuôn khổ pháp quy được thể hiện qua chất lượng các quyết định được đưa ra trên cơ sở khuôn khổ đó. Đây là yếu tố quan trọng góp phần củng cố niềm tin của công chúng, đồng thời bảo đảm chương trình điện hạt nhân được triển khai an toàn và có trách nhiệm.