Chấn chỉnh biểu hiện lệch chuẩn trên mạng xã hội

Nguy cơ xuống cấp chuẩn mực đạo đức

Tình trạng những sản phẩm truyền thông thiếu lành mạnh lan tỏa nhanh chóng trên mạng xã hội khiến dư luận hết sức lo ngại. Không chỉ dừng lại ở việc theo dõi, một bộ phận khán giả còn sẵn sàng chi tiền “donate” (quyên góp), như một cách cổ xúy để những clip tương tự tiếp tục ra đời. Từ đây hình thành một “công thức” quen thuộc trên các nền tảng: càng gây sốc, càng dễ nổi tiếng; càng nổi tiếng, càng dễ kiếm tiền. Sự chú ý của công chúng trở thành “nguồn tài nguyên” để khai thác, mang lại lợi nhuận và góp phần khuếch đại những hành vi lệch chuẩn.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thắm, giảng viên ngành truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam, lý giải cơ chế này nằm trong mô hình “kinh tế chú ý”. Các nền tảng số được thiết kế để ưu tiên những sản phẩm giữ chân người dùng lâu hơn và tạo nhiều tương tác. Trong cơ chế ấy, thuật toán không phân biệt rạch ròi giữa tương tác tích cực hay tiêu cực; điều được coi trọng là mức độ lan truyền. Vì vậy, những nội dung gây tranh cãi, kích thích cảm xúc mạnh thường chiếm lợi thế vượt trội.

Thượng tá, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu (Báo Công an nhân dân) phân tích, trong tâm lý học hành vi, phần thưởng luôn có tác dụng củng cố hành động. Khi một hành động sai trái liên tục mang lại lượt xem, tiền bạc và danh tiếng, người thực hiện sẽ có xu hướng coi đó là con đường đúng đắn để đạt được thành công. Họ không còn đánh giá việc mình làm bằng chuẩn mực đạo đức hay pháp luật, mà bằng những con số hiển thị trên màn hình điện thoại.

Giám đốc điều hành Công ty cổ phần Công nghệ và Truyền hình 4.0 Nguyễn Ngọc Tuấn cảnh báo đang hình thành một “nền kinh tế của sự phẫn nộ”, khi livestream càng gây sốc, càng cực đoan thì càng thu hút lượt xem, bình luận và doanh thu.

Tác động của những sản phẩm lệch chuẩn không dừng ở cảm giác khó chịu, phản cảm nhất thời; nguy cơ lớn hơn nằm ở sự xói mòn các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị xã hội. Có đông người theo dõi, chia sẻ, bình luận khiến những người tạo ra nội dung phản cảm ngộ nhận rằng mình đang tạo ra giá trị, từ đó ảo tưởng về sức ảnh hưởng của bản thân. Sự xuất hiện của các “giang hồ mạng” thời gian qua, nổi tiếng nhờ những phát ngôn gây sốc, tính cách ngông nghênh, khoe tiền bạc, phô trương sức mạnh cơ bắp phần nào minh chứng cho điều đó. Hệ quả là những cách hành xử thiếu chuẩn mực có thể bị “bình thường hóa”: lời lẽ thô tục được xem là cá tính, thái độ gây hấn được tung hô là bản lĩnh.

Không chỉ tác động tiêu cực đến phạm trù đạo đức, việc đăng tải nội dung công kích, xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác trên mạng xã hội còn trực tiếp vi phạm quy định pháp luật về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng. Một số nhân vật “nổi tiếng” theo cách này đã bị xử lý theo quy định pháp luật. Đây có thể xem là lời cảnh báo nghiêm khắc dành cho những người sáng tạo nội dung số.

Ở tầm vĩ mô, khi những sản phẩm giật gân liên tục chiếm ưu thế, môi trường số có nguy cơ bị “lệch trục”. Các giá trị tích cực, nhân văn, truyền cảm hứng dần bị lấn át, khó cạnh tranh về độ lan tỏa. Một hệ sinh thái thông tin thiếu cân bằng như vậy sẽ ảnh hưởng lâu dài đến đời sống xã hội, tác động tiêu cực đến nhận thức của giới trẻ. Việc thường xuyên tiếp xúc với “giang hồ mạng” có lối hành xử ngông cuồng, vô lối khiến một bộ phận thanh thiếu niên lầm tưởng rằng đó là “đường tắt” để nhanh chóng đạt được danh tiếng và thành công. Việc bắt chước những “thần tượng giang hồ mạng” như vậy kéo theo sự xuống cấp về chuẩn mực đạo đức, gia tăng nguy cơ bạo lực và tâm lý coi thường pháp luật.

Nâng cao ý thức người dùng

Để ngăn chặn tình trạng lệch chuẩn “lên ngôi”, các chuyên gia cho rằng, trước hết cần nhìn nhận rõ trách nhiệm của các nền tảng công nghệ. Do thuật toán hiện được thiết kế nhằm tối đa hóa thời gian sử dụng, nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả, nó sẽ vô tình ưu tiên những nội dung gây tranh cãi. Thực tế cho thấy, nhiều trường hợp vi phạm chỉ bị xử lý sau khi đã thu hút lượng lớn người xem, chia sẻ, điều này cho thấy cơ chế hậu kiểm của các nền tảng còn chậm.

Vì vậy, các nền tảng cần xây dựng cơ chế “phản ứng nhanh”: gỡ bỏ nội dung có dấu hiệu vu khống, xúc phạm cá nhân, kích động bạo lực; chủ động hạn chế đề xuất, tạm dừng kiếm tiền đối với tài khoản vi phạm hoặc livestream có nguy cơ cao... Song song đó, các cơ quan chức năng cần xử lý nghiêm khắc, có tính răn đe đối với các trường hợp vi phạm, qua đó khẳng định một nguyên tắc nhất quán: không có “lối tắt” nào dẫn đến thành công ngoài sự nỗ lực chân chính và việc bất chấp chuẩn mực, pháp luật sẽ phải trả giá.

Tuy nhiên, chế tài chỉ là một phần của giải pháp. Tiến sĩ Lê Thị Quỳnh Nga, giảng viên Trường đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) lưu ý rằng, cùng với chế tài và sự vào cuộc của các nền tảng, điều quan trọng hơn là xây dựng “sức đề kháng số” cho giới trẻ, bởi mạng xã hội tác động mạnh đến nhận thức, cảm xúc và hành vi người dùng. Ở đây, vai trò của gia đình, nhà trường rất quan trọng, mang tính định hướng, kiến tạo bản lĩnh cho thế hệ trẻ.

Tiến sĩ Đào Trung Hiếu cho rằng, gia đình, nhà trường và xã hội phải cùng nhau kiến tạo những hình mẫu tích cực, giúp người trẻ hiểu rằng thành công thật sự không được đo bằng số lượt theo dõi hay những phút giây nổi tiếng nhất thời, mà bằng tri thức, nhân cách, lao động và trách nhiệm với cộng đồng. Khi những giá trị tốt đẹp được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi, sinh động, chúng hoàn toàn có thể cạnh tranh về mức độ thu hút, thay vì lép vế trước những sản phẩm giật gân.

Mạng xã hội không tự sinh ra nội dung mà phản chiếu lựa chọn của cộng đồng. Mỗi lượt xem, lượt thích, lượt chia sẻ đều góp phần định hình xu hướng thông tin. Khi người dùng vẫn tò mò theo dõi thì những sản phẩm lệch chuẩn vẫn còn “đất sống”. Ngược lại, khi công chúng chủ động quay lưng với sự phản cảm, đồng thời dành sự quan tâm cho những giá trị tích cực, cán cân chú ý sẽ dần thay đổi. Đây không phải là câu chuyện riêng của cơ quan quản lý hay các nền tảng công nghệ, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Ngăn chặn các biểu hiện lệch chuẩn “chiếm sóng” không chỉ là yêu cầu cấp bách hiện nay, mà còn là điều kiện để xây dựng một môi trường số văn minh, nơi những giá trị tử tế, tri thức và sáng tạo được đặt đúng vị trí xứng đáng.