Bộ Khoa học và Công nghệ: Kiến tạo lộ trình làm chủ công nghệ chiến lược

Công nghệ đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị được bổ sung vào nhóm 10 công nghệ chiến lược quốc gia.

Định hình cách tiếp cận mới cho công nghệ chiến lược

Tháng 6-2025, Thủ tướng Chính phủ ký ban hành Quyết định số 1131/QĐ-TTg về Danh mục các nhóm công nghệ chiến lược và sản phẩm công nghệ chiến lược. Đây là bước đi quan trọng nhằm xác định các lĩnh vực ưu tiên để tập trung nguồn lực phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, cùng với quá trình triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, yêu cầu phát triển đất nước hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số đã đặt ra những đòi hỏi mới đối với công tác lựa chọn và phát triển công nghệ chiến lược.

Từ quá trình rà soát, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tham mưu xây dựng danh mục công nghệ chiến lược theo hướng tập trung, thực chất hơn vào những lĩnh vực có khả năng tạo tác động lớn đối với tăng trưởng kinh tế, năng lực cạnh tranh, quốc phòng, an ninh và tự chủ chiến lược. Đồng thời, danh mục mới cũng bổ sung những lĩnh vực hạ tầng trọng điểm có ý nghĩa lâu dài đối với sự phát triển đất nước như: Công nghệ đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.

Bộ Khoa học và Công nghệ đề xuất quy trình 5 bước để tìm ra đúng sản phẩm công nghệ mà Việt Nam cần và có khả năng làm được.

Ví dụ về quy trình 5 bước. Ảnh: PV

Trên cơ sở đó, ngày 30-4-2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg về Danh mục công nghệ chiến lược và Danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược, thay thế Quyết định số 1131 trước đây.

Theo ông Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ, đây là văn bản có ý nghĩa xác lập khung ưu tiên quốc gia về công nghệ chiến lược, làm căn cứ để các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học định hướng hoạt động nghiên cứu, đầu tư phát triển sản phẩm. Nếu trước đây việc xác định công nghệ ưu tiên chủ yếu dựa trên các xu hướng phát triển công nghệ của thế giới, thì nay việc lựa chọn xuất phát từ các bài toán lớn của quốc gia, của nền kinh tế và từng ngành, lĩnh vực.

Theo ông Minh, công nghệ chiến lược không chỉ là những công nghệ tiên tiến mà phải gắn với sản phẩm công nghệ chiến lược cụ thể, gắn với chủ thể có năng lực triển khai và gắn với thị trường đầu ra. Cách tiếp cận này giúp tránh tình trạng lựa chọn công nghệ theo phong trào hoặc đầu tư dàn trải nhưng không hình thành được sản phẩm và năng lực công nghệ có giá trị thực tiễn.

Các nhóm công nghệ ưu tiên gồm trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, bán dẫn, robot và tự động hóa, công nghệ lượng tử, an ninh mạng, công nghệ sinh học và y sinh tiên tiến, năng lượng và vật liệu mới, hàng không vũ trụ, đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân phát biểu tại hội nghị triển khai công nghệ chiến lược ngày 18-5. Ảnh: PV

Không chỉ tập trung vào các công nghệ đang phát triển mạnh hiện nay, danh mục còn hướng tới những lĩnh vực có khả năng dẫn dắt tương lai như: Hydrogen xanh, hệ thống lưu trữ năng lượng, công nghệ thu giữ carbon, lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ, công nghệ biển sâu và chế biến sâu đất hiếm.

Từ điều phối chính sách đến kiến tạo hệ sinh thái làm chủ công nghệ lõi

Tuy nhiên, theo ông Lưu Quang Minh, việc xác định danh mục công nghệ chiến lược mới chỉ là bước khởi đầu. Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy, nếu chỉ có danh mục ưu tiên mà thiếu nhiệm vụ cụ thể, thiếu chủ thể triển khai, thiếu nguồn lực và cơ chế đánh giá đầu ra thì rất khó chuyển hóa các định hướng chính sách thành năng lực công nghệ thực chất.

Đó là lý do ngày 6-5-2026, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục ban hành Quyết định số 808/QĐ-TTg về giao nhiệm vụ phát triển công nghệ chiến lược.

Ông Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ, Bộ Khoa học và Công nghệ. Ảnh: PV

Điểm mới nổi bật của Quyết định số 808 là yêu cầu triển khai công nghệ chiến lược theo chuỗi, bắt đầu từ bài toán lớn của quốc gia, xác định sản phẩm công nghệ chiến lược, bóc tách các công nghệ lõi cần làm chủ, lựa chọn chủ thể thực hiện, xác định đầu ra, thị trường và đơn vị sử dụng.

Cách tiếp cận này giúp khắc phục tình trạng nghiên cứu khoa học tách rời nhu cầu thực tế, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý cùng tham gia trong một chuỗi thống nhất.

Theo Quyết định số 808, Thủ tướng Chính phủ giao cho 10 bộ, cơ quan trung ương thực hiện 20 nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo gắn với các bài toán lớn của đất nước. Trong đó có nhiều nhiệm vụ quan trọng như: Phát triển giống cây trồng, vật nuôi thế hệ mới; làm chủ vắc xin; phát triển y tế cá thể hóa; phát triển công nghệ đường sắt tốc độ cao; xây dựng nền tảng giáo dục thông minh ứng dụng trí tuệ nhân tạo; phát triển nền tảng điện toán đám mây nội địa; làm chủ công nghệ 5G; xây dựng năng lực trí tuệ nhân tạo quốc gia tự chủ và phát triển vệ tinh quan sát trái đất.

Đối với Bộ Khoa học và Công nghệ, trọng tâm được giao là những nhiệm vụ mang tính nền tảng nhằm nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. Cụ thể gồm: Phát triển hạ tầng tính toán và dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo; hình thành trung tâm nghiên cứu thử nghiệm, phòng thí nghiệm quốc gia cho công nghệ chiến lược; xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; thúc đẩy kết nối giữa doanh nghiệp với viện nghiên cứu, trường đại học; hỗ trợ sở hữu trí tuệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Theo ông Lưu Quang Minh, muốn tự chủ công nghệ, Việt Nam không thể chỉ dựa vào những đề tài nghiên cứu riêng lẻ mà cần xây dựng một hệ sinh thái đồng bộ gồm hạ tầng nghiên cứu, dữ liệu, phòng thí nghiệm, trung tâm thử nghiệm, tiêu chuẩn kỹ thuật, nguồn nhân lực chất lượng cao và doanh nghiệp dẫn dắt thị trường.

Đây là những điều kiện nền tảng để kết quả nghiên cứu có thể chuyển hóa thành sản phẩm và sản phẩm có thể đi vào thị trường, giúp doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Để bảo đảm tiến độ triển khai, Bộ Khoa học và Công nghệ đang giữ vai trò đầu mối điều phối. Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương cho biết, Bộ đang bảo đảm tiến độ thực hiện 686 nhiệm vụ được giao theo Nghị quyết số 57-NQ/TW, đồng thời hoàn thành kế hoạch triển khai các quyết định về phát triển công nghệ chiến lược và hướng dẫn các bộ, ngành tổ chức thực hiện đồng bộ.

Bộ đã ban hành tài liệu hướng dẫn triển khai, từng bước hình thành cơ chế đặt hàng phát triển công nghệ chiến lược; rà soát hệ thống tiêu chuẩn; khảo sát hạ tầng nghiên cứu, thử nghiệm; đồng thời triển khai các cơ chế hỗ trợ về tài chính và nhân lực phục vụ phát triển công nghệ chiến lược.

Theo Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương, trong giai đoạn tiếp theo, các bộ, ngành cần khẩn trương xác định các bài toán lớn và nhu cầu sản phẩm công nghệ chiến lược thuộc phạm vi quản lý của mình, đồng thời phối hợp hoàn thiện cơ chế và huy động nguồn lực nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam từng bước làm chủ các công nghệ chiến lược.

Trung tâm Nano và Năng lượng, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, nơi đào tạo và nghiên cứu về bán dẫn. Ảnh: PV

Nếu được triển khai hiệu quả, các quyết định mới không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu mà còn tạo nền tảng để hình thành các ngành công nghiệp mới dựa trên tri thức, dữ liệu và công nghệ lõi. Đây cũng là điều kiện quan trọng để khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng nhanh, bền vững, nâng cao vị thế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.