Bảo vệ trẻ em từ sớm trước nguy cơ xâm hại trên môi trường số

Khi công nghệ phát triển nhanh, phương thức xâm hại trẻ em trên mạng cũng liên tục biến đổi, đòi hỏi pháp luật, nền tảng công nghệ và hệ thống bảo vệ trẻ em phải chủ động nhận diện, ngăn chặn nguy cơ từ sớm.

Phiên thảo luận được tổ chức trong khuôn khổ Dự án Tăng cường pháp luật và tư pháp tại Việt Nam giai đoạn 2026-2030 (Dự án EU JULE II) do Liên minh châu Âu tài trợ. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Đây là vấn đề được tập trung thảo luận tại Phiên thảo luận “Bảo vệ trẻ em trong môi trường số - Pháp luật và thực tiễn thi hành” do Bộ Tư pháp phối hợp với Liên minh châu Âu và UNICEF tại Việt Nam tổ chức ngày 21-8.

Phiên thảo luận có sự tham dự của đại diện UNICEF, Bộ Khoa học Công nghệ, Tòa án Nhân dân tối cao, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Không thể chỉ dựng “hàng rào” độ tuổi

Theo chuyên gia UNICEF, các hình thức xâm hại trẻ em trên mạng đang thay đổi nhanh, từ dụ dỗ, tài liệu xâm hại tình dục đến phát trực tiếp nội dung xâm hại. Hạn chế độ tuổi sử dụng mạng xã hội vì thế chỉ là một phần của giải pháp. Các nền tảng và doanh nghiệp công nghệ cần áp dụng biện pháp phù hợp với từng độ tuổi, minh bạch trong tiếp nhận, xử lý báo cáo và đánh giá rủi ro ngay từ quá trình phát triển sản phẩm.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho rằng bảo vệ trẻ em trên không gian mạng đã trở thành vấn đề cấp bách, đòi hỏi trách nhiệm của Nhà nước và sự tham gia của toàn xã hội.

Việt Nam đã từng bước hình thành khung pháp lý về bảo vệ trẻ em trên môi trường số. Quyết định số 468/QĐ-TTg ngày 23-5-2026 của Thủ tướng Chính phủ về Chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu vừa bảo vệ trẻ trước nguy cơ, vừa hỗ trợ phát triển năng lực số.

Tuy nhiên, trước tốc độ phát triển của công nghệ, Bộ trưởng cho rằng pháp luật vẫn cần được rà soát, hoàn thiện để theo kịp thực tiễn. “An toàn của trẻ em phải được tính đến ngay từ khi sản phẩm được thiết kế, thay vì chờ rủi ro xảy ra mới tìm cách khắc phục”.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng phát biểu tại sự kiện diễn ra ngày 21-8. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Từ thực tiễn doanh nghiệp, đại diện Viettel cho biết đã triển khai các biện pháp chặn, lọc nội dung độc hại, cảnh báo theo độ tuổi và công cụ kiểm soát dành cho phụ huynh. Doanh nghiệp đề xuất xây dựng tiêu chuẩn quốc gia về xác thực độ tuổi và nghiên cứu dịch vụ xác thực dùng chung, theo hướng không thu thập thêm thông tin cá nhân không cần thiết.

Tuy nhiên, hoàn thiện pháp luật và công nghệ mới chỉ là một phần của bài toán. Những trở ngại có thể xuất hiện ngay từ khâu phát hiện vụ việc và kéo dài trong quá trình điều tra, thu thập chứng cứ, xử lý cũng như hỗ trợ nạn nhân.

Thượng tá Đỗ Thái Huy, Phó Trưởng phòng Thông tin an ninh mạng, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an, cho biết tâm lý e ngại của trẻ và gia đình, việc trẻ chưa nhận thức mình là nạn nhân hoặc còn bao che cho người vi phạm khiến thông tin không phải lúc nào cũng đến được với cơ quan chức năng. Tình trạng ẩn danh trên mạng cũng gây khó khăn cho việc xác định danh tính người sử dụng dịch vụ.

Thượng tá Đỗ Thái Huy (thứ ba từ trái sang), Phó Trưởng phòng Thông tin an ninh mạng, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an; TS. Trần Văn Đạt, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo (thứ hai từ phải sang) cùng các đại biểu tham dự tọa đàm. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Một thách thức khác là chứng cứ điện tử. Dữ liệu có thể nhanh chóng bị xóa, thay đổi hoặc phát tán; nếu dữ liệu gốc nằm trên nền tảng có máy chủ ở nước ngoài, việc thu thập có thể kéo dài nhiều tháng.

Đại diện Viện kiểm sát nhân dân tối cao đồng thời lưu ý nguy cơ trẻ bị tổn thương thứ cấp trong quá trình tố tụng và khó khăn trong bảo vệ bí mật đời tư. Cơ quan này đề xuất hoàn thiện quy định về chứng cứ điện tử, xử lý hành vi dụ dỗ, thao túng trẻ nhằm mục đích bóc lột tình dục trên mạng và chuẩn hóa tố tụng thân thiện với trẻ em.

Khoảng trống còn nằm ở dữ liệu. Đại diện Bộ Tư pháp cho biết năm 2025 và 6 tháng đầu năm 2026, hệ thống trợ giúp pháp lý ghi nhận khoảng 700 vụ việc liên quan đến trẻ em, hơn 80% là vụ việc hình sự, nhưng chưa bóc tách được số vụ liên quan đến hành vi vi phạm trên không gian mạng, gây khó khăn cho việc đánh giá thực trạng và xây dựng chính sách.

Theo UNICEF, cùng với hoàn thiện pháp luật, cần nâng cao năng lực của đội ngũ tư pháp, thực thi pháp luật và công tác xã hội; xây dựng cơ chế báo cáo thân thiện và bảo đảm nạn nhân được tiếp cận dịch vụ hỗ trợ phù hợp.

Bảo vệ trẻ em trong môi trường số cần sự vào cuộc của nhiều bên. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Trao quyền cho trẻ trong môi trường số

Bên cạnh xây dựng “hàng rào” bảo vệ, trẻ cần được trang bị khả năng tự nhận diện và ứng phó với rủi ro.

TS. Trần Văn Đạt, Phó Vụ trưởng Vụ Học sinh, sinh viên, Bộ Giáo dục và Đào tạo, cho rằng kiến thức về an toàn số cần phù hợp với từng lứa tuổi, tăng cường học qua trải nghiệm và tình huống thực tế, đồng thời sử dụng những hình thức truyền thông trực quan trên các nền tảng học sinh thường tiếp cận. “Mục tiêu không phải khiến trẻ sợ Internet, mà giúp các em biết cách tự bảo vệ và sử dụng công nghệ có trách nhiệm”, TS. Đạt nói.

Bảo vệ trẻ cũng không thể thiếu tiếng nói của chính các em. Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng khi xây dựng, sửa đổi chính sách về Internet, mạng xã hội hay trò chơi điện tử trực tuyến, ý kiến của trẻ cần được phản ánh thực chất.

Việt Nam là quốc gia đầu tiên ở Châu Á và nước thứ hai trên toàn thế giới phê chuẩn Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em. Ảnh: Kiều Thoan Thu

Khảo sát khoảng 2.775 trẻ em từ 9 đến 16 tuổi tại 16 tỉnh, thành phố do Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam phối hợp với Bộ Công an thực hiện cho thấy trẻ nhận thức khá rõ về rủi ro trên mạng nhưng mong muốn nhận được sự hỗ trợ cụ thể hơn từ gia đình, nhà trường và bạn bè.

Điều đó cho thấy nhận thức được nguy cơ chưa đồng nghĩa với việc trẻ có đủ khả năng ứng phó. Bên cạnh pháp luật và công nghệ, một hệ thống bảo vệ hiệu quả cần giúp trẻ biết cách tự bảo vệ, tìm kiếm sự giúp đỡ và có tiếng nói trong những chính sách trực tiếp tác động đến mình.