Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng

Trẻ hào hứng tham gia các hoạt động trò chơi dân gian, hoạt động nghệ thuật sáng tạo. (Ảnh: TTXVN)

Thời gian gần đây, Viện Sức khỏe tâm thần thuộc Bệnh viện Bạch Mai đã tiếp nhận nhiều bệnh nhân ở lứa tuổi vị thành niên đến khám và điều trị các bệnh về rối loạn lo âu, trầm cảm. Đáng chú ý, có trường hợp bệnh nhân là nữ sinh 15 tuổi, học lớp 10, được gia đình đưa đến viện thăm khám sau khi phát hiện nhiều vết rạch ở cánh tay. Hành vi tự gây thương tích lặp lại mỗi khi nữ sinh này căng thẳng. Em thường xuyên sử dụng mạng xã hội với tần suất dày đặc, nhất là vào ban đêm, tham gia các hội, nhóm trên mạng như cách giải tỏa tâm lý. Thời gian giao tiếp với bạn bè, người thân bên ngoài của em ngày càng ít đi. Em thu mình, dần xuất hiện các biểu hiện như buồn chán, dễ cáu gắt, mệt mỏi, giảm tập trung, ăn uống kém, mất ngủ và học tập sa sút. Khi gia đình phát hiện hành vi tự gây thương tích và nhận thấy những thay đổi rõ rệt về tâm lý, em được đưa đến Viện Sức khỏe tâm thần thăm khám. Tại đây, các bác sĩ cho biết em bị trầm cảm.

Bác sĩ Ngô Văn Tuất, Trưởng phòng Điều trị rối loạn loạn thần và y học tự sát của Viện Sức khỏe tâm thần cho biết, mạng xã hội không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến các triệu chứng về sức khỏe tâm thần, nhưng có thể là yếu tố liên quan và là nguy cơ khiến bệnh phát sinh thông qua việc phơi nhiễm nội dung tiêu cực, so sánh xã hội, rối loạn giấc ngủ và không kiểm soát được hành vi. Các hội nhóm kín, nơi trẻ chia sẻ trải nghiệm về việc tự gây thương tích sẽ khiến trẻ có cảm giác được đồng cảm, nhưng đây cũng là điều làm gia tăng nhận thức sai lệch về hành động này của trẻ.

Bác sĩ Tuất cũng lưu ý, hành vi tự gây tổn thương không nhằm mục đích kết thúc cuộc sống, nhưng lại là yếu tố nguy cơ quan trọng đối với hành vi đó về sau. Nếu không kiểm soát từ sớm sẽ rất nguy hiểm. Cha mẹ khi phát hiện, thay vì phán xét, trách móc hay kỳ thị, thì nên để trẻ được lắng nghe, chia sẻ và hỗ trợ kịp thời.

Theo nhiều chuyên gia, nếu được sử dụng lành mạnh, mạng xã hội có thể giúp trẻ tăng kết nối, giảm cô đơn, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, khi sử dụng quá mức hoặc lệ thuộc, môi trường này có thể gây tác dụng ngược. Đáng chú ý, nhiều trẻ bắt đầu gắn giá trị bản thân với lượt thích, bình luận hay số người theo dõi. Khi không nhận được sự công nhận như kỳ vọng, các em dễ xuất hiện cảm giác bị từ chối, lo âu hoặc nghi ngờ chính mình.

Bắt nạt trực tuyến là một trong những rủi ro đáng lo ngại nhất. Một lời chế giễu, hình ảnh xúc phạm hay đoạn video bị phát tán có thể nhanh chóng tiếp cận nhiều người và tồn tại lâu trên mạng. Với trẻ đang ở tuổi hình thành lòng tự trọng, những tổn thương này có thể không dừng lại khi các em rời khỏi màn hình. Nghiêm trọng hơn, nếu không nhận được sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và nhà trường, trẻ bị bắt nạt trên mạng hoặc chịu áp lực kéo dài có thể đối diện nguy cơ gia tăng tình trạng lo âu, trầm cảm, căng thẳng, thậm chí xuất hiện ý nghĩ và hành vi tự sát, những vấn đề liên quan sức khỏe tâm thần.

Tại Việt Nam, dù chưa có số liệu thống kê đầy đủ, song nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy, tỷ lệ trầm cảm của học sinh trung học phổ thông dao động từ 13-30%, với các mức độ từ nhẹ đến nặng. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Văn Tuấn, Viện trưởng Sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, sức khỏe tâm thần học đường là một trong những vấn đề rất đáng lo ngại. Áp lực từ học tập và cả áp lực từ các mối quan hệ trong cuộc sống, nhất là từ thế giới ảo của mạng xã hội có thể khiến các em chịu những tổn thương tâm lý âm thầm, lâu dần thì sinh bệnh. Các biểu hiện, triệu chứng của rối loạn tâm thần thời gian đầu khá mơ hồ, cho nên người bệnh không nhận ra.

Từ những lo lắng, căng thẳng ban đầu kèm theo các triệu chứng tim đập nhanh, chân run, mệt mỏi, lâu dần bệnh nhân sẽ có trạng thái cáu gắt, hay bực dọc, mất ngủ, thậm chí là nảy sinh ảo giác. Một số em còn thu mình lại, không giao tiếp với mọi người chung quanh, trở nên ít nói, lầm lì, nhưng lại tìm cách tự làm tổn thương chính mình. Khi đó, khả năng các em đã mắc chứng rối loạn lo âu, trầm cảm ở giai đoạn nặng.

Theo bà Lê Anh Lan, chuyên gia Giáo dục của Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc tại Việt Nam, cuộc khảo sát gần đây của tổ chức này cho thấy, có khoảng 22% số thanh niên, thiếu niên Việt Nam gặp vấn đề về sức khỏe tâm thần, nhưng chỉ 8% tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ. Chỉ khoảng 5% số cha mẹ nhận biết con mình đang gặp vấn đề.

Theo các chuyên gia y tế, giải pháp không thể dừng ở việc cấm hoặc siết thời gian trẻ sử dụng mạng xã hội. Trẻ cần được trang bị kỹ năng nhận diện cảm xúc, ứng xử trên mạng, biết cách đối diện và thoát khỏi tình huống bất trắc, quan trọng nhất là biết tìm người hỗ trợ. Sự lắng nghe, chia sẻ, quan tâm và thấu hiểu từ gia đình, bố mẹ, thầy, cô giáo là điều then chốt giúp trẻ kiểm soát được cảm xúc. Bảo vệ sức khỏe tâm thần của trẻ không phải là đưa các em ra khỏi mạng xã hội, mà là giúp các em bước vào thế giới số với đủ kỹ năng, sự đồng hành và những điểm tựa an toàn.