Bảo vệ người dùng trong kỷ nguyên số

Từ chuyển đổi số thị trường tài chính đến xây dựng niềm tin số

Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong lĩnh vực tài chính-ngân hàng đang diễn ra mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, mở rộng tiếp cận dịch vụ tài chính, tăng tính minh bạch của thị trường, mở ra nhiều cơ hội cho tăng trưởng đột phá và hỗ trợ điều hành kinh tế vĩ mô.

Tuy nhiên, cùng với tốc độ số hóa ngày càng cao, những nguy cơ về mất an toàn dữ liệu, lừa đảo công nghệ cao, thao túng tài chính số và suy giảm niềm tin người dùng cũng ngày càng rõ nét. Theo số liệu của Bộ Công an, trong năm 2025, thiệt hại do các hình thức lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam ước tính lên tới hơn 8.000 tỷ đồng. Con số này cho thấy rủi ro trong môi trường tài chính số đã trở thành thách thức đối với niềm tin của người dùng và sự an toàn của hệ sinh thái tài chính.

Phát biểu tại diễn đàn “Digital Trust in Finance 2026” với chủ đề “Xây dựng niềm tin số tài chính trong kỷ nguyên AI”, Thượng tướng Phạm Thế Tùng, Thứ trưởng Bộ Công an nhấn mạnh, tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế số, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, sẽ không thể bền vững nếu không được đặt trên nền tảng của niềm tin. Niềm tin trong môi trường số không còn là yếu tố cảm tính, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để các giao dịch được thực hiện và các quyết định tài chính được đưa ra. Nếu dữ liệu là nhiên liệu của nền kinh tế số thì niềm tin chính là hạ tầng mềm quyết định khả năng vận hành của toàn bộ hệ thống tài chính...

Ngành ngân hàng là một trong những lĩnh vực đi đầu trong chuyển đổi số tại Việt Nam. Tuy nhiên, càng phụ thuộc vào công nghệ, ngành ngân hàng càng đối mặt với các rủi ro mới. Một số cuộc tấn công không còn nhằm vào hệ thống ngân hàng, mà chuyển sang khai thác điểm yếu của chính người dùng. Tình trạng này đặt ra yêu cầu phải nâng cấp tư duy quản trị rủi ro, chuyển trọng tâm sang bảo vệ khách hàng trong toàn bộ hành trình số.

An ninh tài chính số

Trước đây, khái niệm “an ninh tài chính số” thường được hiểu chủ yếu là bảo vệ hạ tầng kỹ thuật, bao gồm máy chủ, hệ thống thanh toán, dữ liệu ngân hàng, trung tâm điều hành, đường truyền mạng. Nhưng hiện nay, người dùng đang trở thành “mắt xích dễ tổn thương nhất” của an ninh tài chính số.

Các hình thức lừa đảo tài chính hiện đại ngày càng tinh vi: Giả giọng người thân bằng AI; deepfake lãnh đạo doanh nghiệp; tạo ứng dụng ngân hàng giả; giả nhân viên công an, ngân hàng; gửi đường link độc hại; chiếm quyền điều khiển điện thoại; thao túng cảm xúc để ép chuyển tiền... Điều này khiến người dân bình thường ngày càng khó phân biệt thật-giả trong môi trường số.

Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Phạm Tiến Dũng cho rằng: Trong kỷ nguyên AI, bảo vệ an ninh tài chính số không thể chỉ dừng ở tường lửa, mã hóa dữ liệu, chống xâm nhập hệ thống mà quan trọng hơn là phải chú trọng bảo vệ nhận thức người dùng; bảo vệ hành vi số; bảo vệ niềm tin xã hội trong môi trường tài chính số hóa. Niềm tin của khách hàng phải được xây dựng và bảo vệ bằng thể chế, bằng công nghệ, bằng quản trị rủi ro và có sự phối hợp liên ngành.

AI đang mở ra những cơ hội rất lớn, giúp nâng cao hiệu quả vận hành, tự động hóa quy trình, cá nhân hóa dịch vụ, chấm điểm tín dụng, chăm sóc khách hàng, phát hiện giao dịch bất thường, phòng chống gian lận, phòng chống rửa tiền. Các ngành kinh tế, các doanh nghiệp đang ngày càng sử dụng AI để xây dựng hệ thống phòng thủ thông minh, tăng tính minh bạch của AI tài chính, bảo vệ dữ liệu cá nhân như bảo vệ tài sản quốc gia.

Các hệ thống AI hiện đại có thể phát hiện giao dịch bất thường theo thời gian thực; tự động khóa giao dịch đáng ngờ. Một số hệ thống AI còn có khả năng “học” từ các vụ tấn công trước đó để tự nâng cấp cơ chế phòng vệ. Đặc biệt, AI có thể giúp cá nhân hóa an ninh tài chính. Mỗi khách hàng sẽ có “dấu vân tay hành vi số” riêng.

Nhận thức tầm quan trọng của việc phổ cập kiến thức tài chính số, giáo dục kỹ năng nhận diện lừa đảo AI, nâng cao văn hóa bảo mật, xây dựng thói quen xác minh thông tin cho người dân... không chỉ là nhiệm vụ của riêng doanh nghiệp mà phải là trách nhiệm của toàn xã hội, Nhà nước đã có chủ trương phổ cập “bình dân học vụ số” rộng rãi. Nhiều doanh nghiệp công nghệ đã bám sát cơ sở, cung cấp những phần mềm cơ bản để phổ cập đến cán bộ và nhân dân địa phương.

Bà Hoàng Thị Thảo, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Khoa học Công nghệ Nocal cho biết, với mạng lưới 3.321 điểm chạm vật lý tại các xã, phường, Nocal không chỉ cung cấp công cụ mà còn bảo chứng cho niềm tin bản địa thông qua hệ sinh thái sản phẩm thông minh. Với phương châm “Chuẩn hoá và bình dân hóa”, các sản phẩm này đóng vai trò như một chương trình “Bình dân học vụ số” hiện đại, góp phần xây dựng một Việt Nam số hóa từ gốc rễ.

Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân, Phó Cục trưởng Cục An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) Bộ Công an cho rằng: Muốn xây dựng niềm tin số, phải bảo vệ người dùng; muốn bảo vệ người dùng, phải bảo vệ cả hệ sinh thái; muốn bảo vệ cả hệ sinh thái, phải có cơ chế liên kết đa bên. Vì thế, xây dựng niềm tin số tài chính không còn là nhiệm vụ riêng của ngành ngân hàng-tài chính hay công nghệ, mà là yêu cầu chiến lược đối với toàn bộ nền kinh tế số.