Âm vang nhịp tính tẩu

Xã Yên Thành những ngày này đang thay da đổi thịt, nhưng vẻ đẹp nguyên sơ của văn hóa Tày vẫn thấm đẫm trong từng nếp nhà sàn. Tiếp chúng tôi trong ngôi nhà lợp lá cọ bạc màu thời gian, ông Hoàng Văn Thông (69 tuổi) khẽ nâng cây đàn Tính, đôi tay chai sạn nhưng khi chạm vào dây đàn lại mềm mại, uyển chuyển lạ thường. Mỗi nhịp ngón tay nhấn nhá như đang kể câu chuyện của rừng, núi.

Các thành viên CLB Nghệ nhân dân gian xã Yên Thành tham gia tập luyện hát Then.

Bên cạnh ông, bà Hoàng Thị Lỵ (66 tuổi) khéo léo chỉnh lại chiếc khăn vấn trên đầu. Bà hiện là Chủ nhiệm Câu lạc bộ (CLB) Nghệ nhân dân gian xã Yên Thành, còn ông Thông là thành viên nòng cốt. Câu chuyện của họ bắt đầu, từ khi điệu Then, lời lượn là món ăn tinh thần duy nhất sau những giờ lao động mệt nhọc trên nương rẫy.

Bà Lỵ bùi ngùi nhớ lại: “Ngày xưa, từ người già đến trẻ nhỏ ở Yên Thành ai cũng biết hát Then. Nhưng rồi đời sống khấm khá, có internet, giới trẻ mải mê với điện thoại thông minh, với nhạc hiện đại, tiếng đàn Tính thưa dần trong các dịp lễ hội. Vợ chồng tôi nhìn nhau mà đau đáu, nếu mình không giữ, thì ai giữ?”.

Từ nỗi lo đau đáu đó, năm 2023, xã có chủ trương thành lập các CLB gìn giữ bản sắc văn hóa, ông bà đã đứng ra vận động thành lập CLB Nghệ nhân dân gian xã Yên Thành. Thấy vậy, có người bảo ông bà lo chuyện bao đồng, cơm chưa đủ ăn lại đi lo hát hò. Ban đầu chỉ có vài người tâm huyết, nhưng mưa dầm thấm lâu, đến nay CLB đã là mái nhà chung của 30 thành viên. Đây không chỉ là nơi sinh hoạt văn nghệ, mà còn là một “trường học đặc biệt”, nơi những giá trị phi vật thể được trao truyền một cách tự nhiên và bền bỉ nhất.

Hàng tháng, ngôi nhà của ông Thông, bà Lỵ lại trở thành lớp học đặc biệt. Không bảng đen, không phấn trắng, chỉ có tiếng đàn hòa cùng tiếng hát ngọng nghịu của các cháu nhỏ. Ông bà chia nhau “đứng lớp”, bà Lỵ đảm nhiệm dạy hát Then, dạy cách phối màu trên trang phục chàm truyền thống. Còn ông Thông thì dạy cách chế tác đàn Tính, cách gẩy sao cho ra được cái hồn của núi rừng.

Việc dạy bảo tồn văn hóa ở vùng cao chưa bao giờ là dễ dàng. Có những thành viên ban đầu ngại ngùng vì thấy hát Then là “lạc hậu”, có những bậc phụ huynh muốn con tập trung học văn hóa trên trường hơn là tham gia CLB. Ông bà phải giải thích cho cha mẹ hiểu giá trị của cội nguồn, rồi lại dùng sự tâm huyết để “chiều lòng” đám trẻ.

Những cây đàn Tính được ông Thông, bà Lỵ cất giữ cẩn thận như cách họ âm thầm giữ lửa văn hóa cho thế hệ mai sau.

“Dạy hát Then không chỉ là dạy lời ca, mà là dạy các cháu biết yêu quý tổ tiên, biết đạo lý làm người ẩn chứa trong mỗi bài hát. Khi các cháu mặc lên mình bộ quần áo chàm, tự tin hát một bài Then trước toàn trường, lúc đó tôi mới biết rằng ngọn lửa này sẽ không tắt” - bà Lỵ chia sẻ.

Đến nay ngoài thành viên câu lạc bộ có 6 thiếu nhi đang theo học hát Then, đàn tính. Em Hoàng Thị Trang bộc bạch: “Lúc đầu em ngại lắm, thấy bạn bè toàn nghe nhạc hiện đại nên em không dám bảo mình đi học hát Then. Nhưng bà Lỵ bảo, cây có gốc mới nở hoa, người có cội mới bền chí. Giờ mỗi lần mặc bộ đồ chàm, tay cầm đàn Tính biểu diễn dưới sân trường, em thấy rất tự hào”.

Không chỉ tích cực giữ lửa văn hóa, ông Thông còn là một “thủ lĩnh” trong phát triển kinh tế và xây dựng đời sống mới. Với vai trò Chủ nhiệm Hợp tác xã (HTX) Thủy nông xã Yên Thành, ông luôn trăn trở làm sao để hệ thống mương phai thông suốt, giúp bà con canh tác thuận lợi.

Cái khó của người làm thủy nông vùng cao là địa hình chia cắt, mương phai thường xuyên bị bồi lấp sau mỗi mùa mưa lũ. Ông Thông không ngại nắng mưa, luôn có mặt kịp thời để điều phối nước cho bà con canh tác. Tinh thần trách nhiệm của ông đã giúp hàng chục ha lúa của xã luôn xanh tốt, góp phần đảm bảo an ninh lương thực tại chỗ.

Hưởng ứng phong trào xây dựng nông thôn mới, khi địa phương có chủ trương mở rộng đường giao thông, gia đình ông Thông, bà Lỵ đã tiên phong hiến trên 200 m2 đất sản xuất. Đây là diện tích đất đang canh tác hiệu quả, nhưng với ông, “đường rộng thì dân mừng, làng bản mới đổi đời”.

Sự gương mẫu của gia đình ông đã tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, giúp công tác giải phóng mặt bằng của xã gặp nhiều thuận lợi. Với những đóng góp thiết thực đó, gia đình ông đã được UBND xã tặng giấy khen vì có thành tích xuất sắc trong phong trào hiến đất xây dựng nông thôn mới.

Nhận xét về gia đình ông Thông, bà Lỵ, đồng chí Hoàng Thị Sinh, Bí thư Chi bộ thôn Yên Lập cho biết: Trong phong trào xây dựng nông thôn mới, khó nhất là vận động hiến đất, nhưng nhờ có sự tiên phong “đi trước, làm trước” của gia đình ông bà mà nút thắt này đã được tháo gỡ. Không chỉ vậy, việc ông bà duy trì CLB Nghệ nhân dân gian đã giúp xã giữ gìn được bản sắc văn hóa Tày, một yếu tố then chốt trong việc xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. Đây là gia đình tiêu biểu nhất, mẫu mực nhất trong nhiều năm qua tại địa phương.

Lý Thu