Bài 2: Yêu cầu cấp thiết

Nhìn nhận một cách khách quan, thực trạng các dự án chậm tiến độ kéo dài hiện nay không còn nằm ở những lý do bất khả kháng như thiên tai hay dịch bệnh. Thay vào đó, điểm nghẽn thực sự lại xuất phát từ những yếu tố nội tại.

Dự án đường nối Quốc lộ 2 vào khu Thương mại biên mậu Nà La (Trung tâm cửa khẩu quốc tế Thanh Thủy) là một ví dụ điển hình. Được UBND tỉnh phê duyệt tại Quyết định số 2257/QĐ-UBND ngày 12/12/2022, với kỳ vọng thúc đẩy kinh tế biên mậu và củng cố an ninh quốc phòng, dự án được ấn định hoàn thành trong giai đoạn 2022 - 2024. Thế nhưng, sau hơn 3 năm (tính từ thời điểm phê duyệt chủ trương), những gì hiện hữu mới chỉ là một phần khối lượng nhỏ, chưa hoàn thiện.

Đồng chí Vũ Văn Tiến, Phó Trưởng Ban quản lý các Khu công nghiệp và Khu kinh tế tỉnh (đơn vị chủ đầu tư) khẳng định, đơn vị đã tích cực phối hợp với các ngành và địa phương ngay từ bước chuẩn bị. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy một bất cập: Dù tích cực phối hợp, công tác giải phóng mặt bằng vẫn chưa thể triển khai.

Đồng chí Nguyễn Mạnh Tuấn, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh cùng lãnh đạo các sở, ngành kiểm tra các dự án đầu tư trước ngày 31-12-2025.

Nguyên nhân là do khó khăn về dữ liệu đất đai, nhiều hộ dân chưa được cấp GCNQSDĐ; tình trạng mua bán đất đai bằng giấy viết tay qua nhiều chủ, nhiều hộ không phải người địa phương khiến việc xác minh nguồn gốc, nhân khẩu và tỷ lệ thu hồi trở thành bài toán khó. Thậm chí, những vướng mắc về trật tự xây dựng như làm nhà trên đất nông nghiệp tồn tại từ nhiều năm trước nay trở thành rào cản khiến việc lập phương án bồi thường không thể thực hiện. Kết quả, mới chỉ giải phóng được 287m/1.373m (đạt 21%). Không có mặt bằng, nhà thầu phải tạm ngừng thi công, nguồn vốn đầu tư công tiếp tục chưa thể giải ngân.

Tương tự, dự án cải tạo nâng cấp đường Trung tâm xã An Khang (nay là phường An Tường); Dự án xây dựng hạ tầng khu dân cư bao bọc 3 đường Quang Trung, Phan Thiết và đường 17-8 phường Phan Thiết (nay thuộc phường Minh Xuân) mặc dù đã phê duyệt đầu tư từ những năm 2013, 2016 đến nay vẫn dở dang. Nguyên nhân: Vướng do giải phóng mặt bằng, các hộ dân chưa nhất trí phương án bồi thường.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện mặt bằng, sự chậm trễ còn đến từ phía doanh nghiệp. Không ít nhà thầu khi tham gia đấu thầu đã xây dựng bộ hồ sơ năng lực rất tốt, nhưng khi triển khai thực tế lại bộc lộ sự hạn chế về cả tài chính lẫn công nghệ. Điển hình như dự án đường giao thông thúc đẩy sản xuất gắn với phát triển du lịch xã Hồng Thái, với xã Cổ Linh, tỉnh Bắc Kạn (nay là tỉnh Thái Nguyên).

Dự án thi công được 80% giá trị hợp đồng phải dừng do nhà thầu không đủ năng lực. Sự thiếu hụt này khiến công trình rơi vào cảnh thi công dở dang. Đáng ngại hơn, trước biến động giá vật liệu, một số đơn vị chọn cách tạm dừng thi công hoặc chưa phối hợp trong quyết toán. Thái độ thiếu tích cực này không chỉ gây lãng phí ngân sách mà còn đẩy cơ quan quản lý vào thế khó khăn: Muốn tất toán hợp đồng để tìm phương án thay thế cũng không hề dễ dàng.

Một nguyên nhân sâu xa khác, rất nhiều dự án thiếu hụt dữ liệu pháp lý. Đây là hệ quả của quá trình bàn giao thiếu đồng bộ giữa các giai đoạn hoặc khi chủ đầu tư cũ giải thể, sáp nhập mà không hoàn tất lưu trữ. Điển hình như dự án đường Đồng Bàng - Tân Bình - Tân Trung thuộc xã Hàm Yên đã được phê duyệt đầu tư năm 2010, hoàn thành đi vào sử dụng năm 2012, tuy nhiên chưa thể quyết toán hết.

Lý do, dự án do nhiều người phụ trách, trải qua nhiều năm thực hiện, những cán bộ thuộc Ban QLDA huyện Hàm Yên trước đây không trực tiếp thực hiện dự án mà dự án do UBND huyện làm chủ đầu tư và giao Phòng Kinh tế và Hạ tầng huyện thực hiện nên không nắm bắt được quá trình thực hiện. Ngoài ra, việc đầu tư chưa tập trung trong thời gian dài cũng gây khó khăn cho việc dành nguồn vốn để hoàn thành dứt điểm dự án.

Đây là những rào cản mà nếu không có những biện pháp đồng bộ để khơi thông điểm nghẽn về mặt bằng và nâng cao kỷ luật trong lựa chọn nhà thầu, hệ quả không chỉ là sự lãng phí ngân sách mà còn là sự chậm nhịp phát triển chung của toàn tỉnh.

Trong những tháng đầu năm 2026, tinh thần đẩy lùi lãng phí đã lan tỏa mạnh mẽ từ Trung ương đến địa phương. Ngày 15-2-2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Công điện 14/CĐ-TTg về việc tập trung giải quyết dứt điểm các dự án tồn đọng. Tiếp đó, ngày 13-4-2026, Bộ Chính trị ra Kết luận số 24-KL/TW, khẳng định quyết tâm chính trị ở mức cao nhất nhằm tháo gỡ khó khăn cho các công trình kéo dài.

UBND xã Xuân Vân làm việc với cán bộ các thời kỳ để truy thu hồ sơ hoàn thành quyết toán.

Cụ thể hóa quyết tâm, tại cuộc họp ngày 23-4-2026, Chủ tịch UBND tỉnh Phan Huy Ngọc nhấn mạnh: Để đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số, việc khơi thông nguồn vốn NSNN là yêu cầu cấp thiết. Các dự án tồn đọng không chỉ kìm hãm giải ngân mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến phúc lợi xã hội. Người đứng đầu chính quyền tỉnh yêu cầu: Phải nâng cao trách nhiệm chính trị, nhìn thẳng vào các nút thắt, không né tránh. Xử lý dự án tồn đọng chính là nhiệm vụ chống lãng phí, chấm dứt tình trạng đầu tư chưa tập trung, dàn trải.

Thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh, các địa phương và đơn vị chủ đầu tư đã đồng loạt vào cuộc với tinh thần trách nhiệm, đúng quy định pháp luật.

Theo khẳng định của Chủ tịch UBND xã Xuân Vân Hà Mạnh Linh, địa phương đang tồn đọng 21 dự án chưa hoàn tất quyết toán và thi công. Trong đó, 18 công trình đã vận hành nhưng hồ sơ vẫn chưa hoàn tất; 3 dự án khác đang tạm dừng dù đã hết thời hạn. Để tháo gỡ, xã đã rà soát lại hồ sơ từ các cán bộ phụ trách tiền nhiệm, đồng thời yêu cầu cam kết tiến độ cụ thể cho các nhà thầu thi công dở dang. Nếu tình hình không chuyển biến, xã sẽ báo cáo cấp trên để có biện pháp xử lý theo quy định.

Các chủ đầu tư lớn như: Ban Quản lý dự án đầu tư (QLDA) xây dựng các công trình giao thông tỉnh, Ban QLDA công trình số 1 đã thiết lập cơ chế báo cáo tiến độ theo tuần, đồng thời rà soát lại năng lực thực tế của tất cả các nhà thầu. Thay vì chỉ cam kết trên giấy, các đơn vị đã bắt đầu áp dụng biện pháp mạnh: Sẵn sàng thực hiện quy trình thu hồi dự án hoặc hạn chế đấu thầu đối với các đơn vị thiếu hợp tác.

Đồng chí Lương Văn Đoàn, Giám đốc Ban QLDA đầu tư xây dựng tỉnh khẳng định: Ban đã phân loại ra 3 nhóm: Đối với các dự án đã hoàn thành nhưng chưa quyết toán sẽ tập trung hoàn thiện hồ sơ quyết toán, xử lý nghiêm các trường hợp chậm trễ, thiếu hợp tác; phấn đấu hoàn thành các dự án trong quý II-2026. Với nhóm dự án dở dang, sẽ rà soát lại để điều chỉnh cắt giảm quy mô, quyết toán trước quý IV-2026. Với nhóm vướng mắc cơ chế, chính sách Ban đã có ý kiến đề nghị UBND tỉnh cho chủ trương dừng thực hiện và quyết toán theo khối lượng hiện có.

(còn nữa)

Bài, ảnh: Tuấn Quang, Duy Tuấn, Mộc Lan

►Bài 1: “Điểm nghẽn” nguồn lực đầu tư