AI mở rộng cơ hội cho người khuyết tật

Bài 1: Thu hẹp khoảng cách số để không ai bị bỏ lại phía sau

Việt Nam hiện có hơn 7 triệu người khuyết tật, chiếm khoảng 7% dân số. Với họ, công nghệ không chỉ mang lại tiện ích, mà còn có thể trở thành “cây cầu” giúp vượt qua rào cản, làm chủ cuộc sống và hòa nhập xã hội. Nếu được phát triển đúng hướng, AI vừa là thành tựu công nghệ, vừa thể hiện tính nhân văn và trách nhiệm của xã hội trong kỷ nguyên số.

Công nghệ giúp xóa bỏ rào cản

Lợi ích lớn nhất của AI đối với người khuyết tật là mức độ cải thiện các thiết bị trợ giúp. Hiện nay, người khuyết tật trên thế giới và Việt Nam đang được sử dụng nhiều ứng dụng tiện ích giúp tự chủ hơn.

Với nhóm người khiếm thị, phổ biến là các ứng dụng thị giác máy tính dựa trên AI giúp đọc văn bản, mô tả hình ảnh, nhận diện vật thể, văn bản, hỗ trợ mua sắm và truyền lại bằng giọng nói. AI giúp nhóm người khiếm thính nhận dạng giọng nói kết hợp phụ đề giúp theo dõi các cuộc hội họp, chương trình truyền hình. AI cũng hỗ trợ người khuyết tật vận động điều khiển thiết bị bằng giọng nói hoặc chuyển động mắt, đồng thời đóng vai trò như một “trợ lý ảo” hỗ trợ người tự kỷ hoặc tổn thương nhận thức trong học tập, làm việc và sinh hoạt hằng ngày.

Tại Việt Nam, một số ứng dụng công nghệ AI “Made in Vietnam” dành cho người khuyết tật đang được sử dụng hiệu quả. Chẳng hạn, sản phẩm Blife của nhóm các nhà khoa học Trường đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Thanh Hà làm trưởng nhóm.

Từ thực tế quan sát người có tổn thương thần kinh trung ương hoặc mất khả năng vận động, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Thanh Hà đã phát triển một hệ thống giao tiếp người-máy thông minh tích hợp AI có khả năng biến ánh mắt thành lời nói, giúp bệnh nhân giao tiếp dễ dàng hơn. Với chi phí phù hợp, thân thiện với người dùng, Blife đang được đưa vào sử dụng tại một số bệnh viện, giúp thay đổi chất lượng sống của nhiều bệnh nhân.

Truyền thông năm 2024 chú ý đến câu chuyện em học sinh lớp 11 Trần Ngọc Long ở Quảng Trị đã tự lập trình hai công cụ AI tích hợp vào một thiết bị được gọi là găng tay chuyển ngữ hỗ trợ người câm điếc. Thiết bị hỗ trợ giao tiếp hai chiều bằng tiếng Việt và tiếng Anh giữa người bình thường và người câm điếc. Vừa qua, Trung tâm Nghiên cứu và phát triển năng lực người khuyết tật (DRD) cho ra mắt sản phẩm “Sổ tay các ứng dụng công nghệ hỗ trợ người khuyết tật học tập và làm việc” tích hợp 21 ứng dụng trên nền tảng số nhằm hỗ trợ người khuyết tật trong sinh hoạt và học tập.

Tiến sĩ Trần Kim Bá, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, người khuyết tật là đối tượng thiệt thòi và dễ bị tổn thương trong xã hội. Với những tiến bộ vượt bậc về công nghệ, nhất là công nghệ AI, người khuyết tật đang dần được hưởng những lợi ích mà trước đây khó tiếp cận.

Bình đẳng cơ hội cho mọi người

Nếu công nghệ chỉ dừng lại ở việc cung cấp các tính năng hỗ trợ thuận tiện cho người khuyết tật thì chưa đủ. Tính nhân văn của công nghệ còn nằm ở việc tạo ra sân chơi cho người khuyết tật tham gia, được học tập, làm chủ công nghệ và có thể đóng góp cho xã hội bằng các vị trí việc làm. Điều này có nghĩa, trong các chương trình đào tạo và kết nối, cơ hội cho người khuyết tật phải bảo đảm công bằng, bình đẳng.

Ở nước ta, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm chăm lo cho người khuyết tật bằng những chính sách quan trọng. Luật Người khuyết tật năm 2010 quy định quyền tiếp cận giáo dục, việc làm, văn hóa, thể thao và công nghệ thông tin cho người khuyết tật. Tuy nhiên, chúng ta cần mở rộng hơn nữa các cơ hội việc làm, sinh kế cho người khuyết tật, nâng cao chất lượng sống cho nhóm đối tượng này.

Bà Ramla Khalidi, Trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam cho biết: “UNDP coi AI là một công cụ thiết thực để thúc đẩy hòa nhập nếu công nghệ này được thiết kế và quản trị theo hướng đáp ứng nhu cầu của người khuyết tật”.

Theo một nghiên cứu gần đây về mức độ sẵn sàng đối với AI, Việt Nam được đánh giá đang ở giai đoạn “tạo dấu ấn” về tính hòa nhập trong AI, cho thấy cam kết thúc đẩy phát triển bao trùm…

Nhận thấy tầm quan trọng của việc học tập, tìm kiếm cơ hội việc làm của người khuyết tật khi tiếp cận AI, vừa qua, Hội Thanh niên khuyết tật Việt Nam đã trao tặng 100.000 suất học bổng về sử dụng các công cụ AI. Trước đó, đơn vị này đã ký kết thỏa thuận hợp tác triển khai các chương trình đào tạo, hỗ trợ việc làm và khởi nghiệp kinh tế số cho người khuyết tật với Trung tâm phát triển thương mại điện tử và công nghệ số (Bộ Công thương).

Theo đó, người khuyết tật được tham gia vào các khóa đào tạo về thương mại điện tử, tư duy kinh doanh hiện đại được thiết kế phù hợp với khả năng tiếp cận và điều kiện thực tế. Học viên được hỗ trợ các khâu từ xây dựng mô hình kinh doanh đến tiếp cận thị trường…

Hiện một số doanh nghiệp đã tiên phong trong việc đào tạo lao động sử dụng thành thạo AI. Tiêu biểu như mô hình tạo việc làm và sáng tạo từ những mảnh lụa vụn cho người khuyết tật tại VỤN Art.

Mục tiêu của mô hình tạo ra sản phẩm thủ công, đồng thời tạo cơ hội việc làm, giúp người khuyết tật tự tin hơn và tạo ra giá trị cho xã hội. Tại Vụn Art, AI được ứng dụng trong thiết kế sản phẩm và hỗ trợ xây dựng các công đoạn phù hợp với từng dạng tật, nhất là với người tự kỷ và chậm phát triển trí tuệ. Trước đây, một mẫu thiết kế cá nhân hóa có thể mất từ 3-5 ngày để hoàn thành, nhưng với AI, thời gian còn khoảng 1 ngày. AI có thể trở thành công cụ đồng hành cùng người khuyết tật trong sáng tạo nghệ thuật, giúp họ hiện thực hóa ý tưởng dù không được đào tạo bài bản về mỹ thuật.

Ông Lê Việt Cường, Giám đốc Hợp tác xã VỤN Art

Ông Lê Việt Cường, Giám đốc Hợp tác xã VỤN Art cho biết: “Mục tiêu của mô hình tạo ra sản phẩm thủ công, đồng thời tạo cơ hội việc làm, giúp người khuyết tật tự tin hơn và tạo ra giá trị cho xã hội. Tại Vụn Art, AI được ứng dụng trong thiết kế sản phẩm và hỗ trợ xây dựng các công đoạn phù hợp với từng dạng tật, nhất là với người tự kỷ và chậm phát triển trí tuệ. Trước đây, một mẫu thiết kế cá nhân hóa có thể mất từ 3-5 ngày để hoàn thành, nhưng với AI, thời gian còn khoảng 1 ngày. AI có thể trở thành công cụ đồng hành cùng người khuyết tật trong sáng tạo nghệ thuật, giúp họ hiện thực hóa ý tưởng dù không được đào tạo bài bản về mỹ thuật”.

Tìm kiếm cơ hội học tập cho người khuyết tật còn được chính những người khuyết tật quan tâm. Dự án “Starlight - nhóm sáng kiến vì cộng đồng” do một nhóm các bạn trẻ khiếm thị thuộc Câu lạc bộ sinh viên khuyết tật Hà Nội thực hiện với mục tiêu đào tạo các giảng viên nguồn cũng là người khuyết tật sau đó tham gia giảng dạy kỹ năng cho người khuyết tật địa phương là một cách làm hay.

Trưởng nhóm Nguyễn Đức Nghị cho biết: “Giảng viên sẵn sàng hỗ trợ học viên sử dụng thành thạo các kỹ năng AI trong sáng tạo nội dung, sáng tác nhạc…”.

Tuy nhiên, việc bảo đảm công bằng quyền lợi cho người khuyết tật cần nhiều hơn thế, bao gồm một chính sách bao trùm, tổng thể và sự vào cuộc của toàn xã hội. Phát triển AI suy cho cùng đó chính là thước đo của trách nhiệm, đạo đức và tính nhân văn trong hành trình phát triển của thời đại số. Muốn làm được điều này, cần tập trung hơn nữa vào việc nâng cao năng lực số cũng như hoàn thiện thể chế phát triển AI hướng đến người khuyết tật.

(Còn nữa)