1 triệu “doanh nghiệp một người”: Động lực mới cho quốc gia khởi nghiệp

Khởi nghiệp chi phí thấp
Tại Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo với nhiều mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 vừa được ban hành, lần đầu tiên khái niệm “doanh nghiệp một người” được xuất hiện trong một văn bản chính thức của Chính phủ. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để các bộ, ngành triển khai nghiên cứu và thiết kế chính sách thí điểm cụ thể, thay vì chỉ xử lý mô hình này như một trường hợp đặc thù.

Được biết, Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, Việt Nam có 1 triệu doanh nghiệp một người, đồng thời hướng tới con số 10 triệu vào năm 2045. Đây được xem là điều kiện quan trọng để giúp Việt Nam hoàn thành mục tiêu quốc gia là đến năm 2045, kinh tế khởi nghiệp sẽ trở thành một trong những trụ cột tăng trưởng của nền kinh tế.

Ở thời điểm hiện tại, khi trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng số đang phát triển mạnh mẽ thì mô hình doanh nghiệp một người được cho là lời giải cho bài toán khởi nghiệp với chi phí thấp nhưng hiệu quả cao. Thay vì phải xây dựng bộ máy nhân sự cồng kềnh như trước đây, một cá nhân hiện nay có thể sử dụng các công cụ AI để thực hiện nhiều khâu từ marketing, chăm sóc khách hàng, kế toán, quản trị vận hành cho đến thiết kế sản phẩm.

Lợi thế lớn nhất của doanh nghiệp một người nằm ở tính tinh gọn, chi phí thấp, bộ máy quản trị đơn giản, khả năng thích ứng nhanh với thị trường giúp mô hình này phù hợp với các lĩnh vực như sáng tạo nội dung số, giáo dục trực tuyến, thương mại điện tử, tư vấn chuyên môn, thiết kế, lập trình, phát triển sản phẩm số hay dịch vụ xuyên biên giới.

Đây cũng không phải là mô hình mới trên thế giới. Tiêu biểu như Trung Quốc, tính đến tháng 6/2025, quốc gia này đã có tới 16 triệu doanh nghiệp một người, chiếm 27,4% tổng số doanh nghiệp trên toàn quốc. Trong đó, mức thu nhập bình quân mỗi năm của các doanh nghiệp dạng này hoạt động trong lĩnh vực số dao động vào khoảng 700.000 - 3 triệu USD.

Hay tại Hàn Quốc, “doanh nghiệp sáng tạo một người” được xem là một khái niệm riêng để phân biệt với người kinh doanh tự do thông thường. Hiện, quốc gia này đang có khoảng hơn 1 triệu doanh nghiệp dạng trên, tăng hơn 15% so với một năm trước đó. Nhiều cá nhân đã phát triển từ các doanh nghiệp siêu nhỏ dạng này trở thành thương hiệu có sức ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực nội dung số, giáo dục trực tuyến và công nghiệp sáng tạo.

Theo Phó Cục trưởng Cục Phát triển Thị trường và Doanh nghiệp (Bộ Khoa học và Công nghệ) Phạm Đức Nghiệm, hiện tại Việt Nam đang có nhiều cá nhân hoạt động theo mô hình tương tự doanh nghiệp một người trong các lĩnh vực tư vấn, thiết kế, thương mại điện tử, sáng tạo nội dung hay công nghệ. Tuy nhiên, phần lớn vẫn hoạt động dưới dạng phi chính thức hoặc bán chính thức, chưa tận dụng đầy đủ lợi ích của khung pháp lý doanh nghiệp.

Việc chính thức hóa mô hình này thông qua chính sách quốc gia không chỉ giúp hợp pháp hóa hoạt động kinh doanh, mà còn tạo điều kiện hình thành một thế hệ doanh nhân số mới - linh hoạt. Nếu được triển khai hiệu quả, đây không chỉ là một mô hình kinh doanh mới mà còn có thể trở thành động lực chiến lược giúp Việt Nam mở rộng lực lượng doanh nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng bền vững và xây dựng một nền kinh tế số toàn dân trong dài hạn, ông Phạm Đức Nghiệm nói.

Cần nhiều điều kiện để thành công

Dù mang đến nhiều kỳ vọng, doanh nghiệp một người không phải mô hình phù hợp với tất cả mọi người. Điểm dễ gây hiểu nhầm nhất là cho rằng doanh nghiệp một người đồng nghĩa với làm việc đơn độc. Trên thực tế, nhiều chuyên gia nhận định đây là mô hình vận hành tinh gọn nhờ tận dụng công nghệ và hệ sinh thái đối tác bên ngoài thay vì tự mình thực hiện mọi công việc.

Viện trưởng Viện Phát triển Doanh nghiệp và Chính sách Đinh Văn Hoàng cho rằng, thách thức đầu tiên là năng lực quản trị. Một cá nhân vừa phải tìm kiếm khách hàng, phát triển sản phẩm, xử lý tài chính, chăm sóc khách hàng và hoạch định chiến lược. Nếu thiếu kiến thức quản lý hoặc kỹ năng kinh doanh, nguy cơ thất bại là rất lớn.

Khó khăn thứ hai là khả năng tiếp cận vốn. Dù chi phí vận hành thấp hơn doanh nghiệp truyền thống, nhiều lĩnh vực vẫn đòi hỏi nguồn lực tài chính đáng kể để đầu tư công nghệ, marketing hoặc nghiên cứu sản phẩm. Trong khi đó, doanh nghiệp siêu nhỏ thường gặp khó khi tiếp cận tín dụng chính thức do thiếu tài sản bảo đảm hoặc lịch sử tài chính.

Một vấn đề khác là tính bền vững. Khi mọi hoạt động phụ thuộc vào một cá nhân duy nhất, doanh nghiệp có thể bị gián đoạn nếu người sáng lập gặp vấn đề về sức khỏe, năng lực hoặc thay đổi định hướng nghề nghiệp. Đây là điểm yếu cố hữu của mô hình doanh nghiệp một người so với các tổ chức có hệ thống nhân sự kế cận, ông Đinh Văn Hoàng phân tích.

Ở khía cạnh khác, chuyên gia khởi nghiệp Nguyễn Thành Đoàn đưa ra cảnh báo công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. Với doanh nghiệp một người, AI có thể thay thế nhiều công việc vận hành, nhưng không thể thay thế tư duy kinh doanh. Người khởi nghiệp vẫn cần khả năng xác định nhu cầu thị trường, xây dựng sản phẩm và quản trị rủi ro.

Do đó người vận hành doanh nghiệp một người cần tập trung vào cập nhật kỹ năng kinh doanh số, kỹ năng quản trị tài chính và kỹ năng khai thác AI. Điều này không chỉ giúp nắm bắt rõ rệt hơn với những những xu hướng công nghệ thay đổi hàng ngày mà còn tăng cường năng lực quản trị doanh nghiệp, ông Nguyễn Thành Đoàn đưa ra lời khuyên.