Vòng đàm phán ba bên Nga, Ukraine và Mỹ đầu tháng 11-2026: Cơ hội thiết lập lại trật tự an ninh mới

Để duy trì hòa bình lâu dài, các bên cần những bảo đảm an ninh đủ tin cậy, tạo điều kiện khôi phục kinh tế và từng bước xây dựng một trật tự an ninh ổn định hơn tại châu Âu.

Thỏa thuận ngừng bắn tại thành phố Oleshky sẽ là điểm tựa quan trọng cho đàm phán đầu tháng 11 tới về tương lai xung đột Ukraine. Ảnh: Quân đội Ukraine

Tìm tiếng nói chung giữa những khác biệt

Việc Nga, Ukraine và Mỹ dự kiến nối lại các cuộc tiếp xúc trong tháng 11-2026 tại Abu Dhabi (UAE) cho thấy cánh cửa ngoại giao vẫn rộng mở, bất chấp những khác biệt sâu sắc về điều kiện chấm dứt chiến tranh. Vòng tiếp xúc ba bên lần này sẽ diễn ra trong bối cảnh chiến sự tiếp tục gây tổn thất về người và tài sản, càng có ý nghĩa thiết thực: Tạo thêm cơ hội giảm căng thẳng, xác định những lĩnh vực có thể đạt đồng thuận và tránh để xung đột kéo dài làm thu hẹp triển vọng hòa bình.

Rào cản lớn nhất trước mắt vẫn là vấn đề lãnh thổ. Nga yêu cầu Ukraine chấp nhận những thay đổi mà Mátxcơva tuyên bố đã xác lập, trong khi Kiev không muốn từ bỏ các vùng lãnh thổ thuộc chủ quyền. Hai bên cũng chưa thống nhất về tương lai của Donbas và quy chế an ninh của Ukraine. Những bất đồng này cho thấy vai trò của tiến trình thương lượng, trong đó các vấn đề phức tạp cần được giải quyết bằng những bước đi cụ thể thay vì chỉ dựa vào các yêu sách tối đa.

Theo giới quan sát, giải pháp có triển vọng cần phân biệt giữa việc thiết lập đường ranh giới ngừng bắn trên thực địa và giải quyết quy chế lãnh thổ lâu dài. Hai vấn đề có thể được xử lý theo các giai đoạn khác nhau, miễn là thỏa thuận không khép lại cơ hội tìm kiếm giải pháp chính trị rộng hơn. Việc giảm giao tranh cũng tạo điều kiện trao đổi tù binh, cứu trợ nhân đạo và khôi phục các dịch vụ thiết yếu.

Từ góc độ này, thành công của ngoại giao không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc giải quyết ngay mọi bất đồng. Một lộ trình khả thi có thể gồm các thỏa thuận nhân đạo, cơ chế ngừng bắn được giám sát, biện pháp xây dựng lòng tin và các cuộc thương lượng tiếp theo về lãnh thổ, an ninh. Mỗi bước đi cần có mục tiêu rõ ràng và phương thức đánh giá kết quả, tạo nền tảng cho những thỏa thuận rộng hơn.

Mỹ giữ vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tiến trình nhờ khả năng duy trì liên lạc với cả Mátxcơva và Kiev, đồng thời có ảnh hưởng đáng kể đến viện trợ quân sự và chính sách kinh tế. Tuy nhiên, thỏa thuận lâu dài cần có sự tham gia đầy đủ của các bên liên quan. Thủ tướng Đức Friedrich Merz từng cảnh báo, Mỹ và Nga không thể tự mình quyết định cách chấm dứt chiến tranh, mà Ukraine và các nước châu Âu cũng phải có mặt trên bàn đàm phán. Thỏa thuận cần dựa trên những lợi ích an ninh có thể dung hòa, thay vì chỉ đáp ứng các nhu cầu ngắn hạn.

Đối với Ukraine, bảo đảm an ninh là điều kiện quan trọng để người dân tin tưởng vào tương lai thời hậu chiến. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã đề cập khả năng thiết lập những cam kết bảo vệ tương tự Điều 5 của NATO nếu Ukraine chưa thể gia nhập liên minh, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu duy trì quân đội đủ mạnh. Về phía Nga, Tổng thống Vladimir Putin nhiều lần yêu cầu các cuộc thương lượng xem xét những quan ngại an ninh mà Mátxcơva nêu ra. Tìm kiếm khuôn khổ có thể xử lý những quan ngại này mà không phủ nhận chủ quyền và quyền tự quyết của Ukraine sẽ là nhiệm vụ khó khăn đối với các nhà đàm phán.

Theo các phân tích của Chatham House về triển vọng hòa đàm, giải pháp lâu dài cần tính đến chủ quyền, năng lực tự vệ và những rủi ro an ninh mà Ukraine có thể đối mặt sau khi chiến sự kết thúc. Đây cũng là cơ sở để mở rộng đối thoại với các nước châu Âu, những bên có lợi ích trực tiếp trong việc ổn định khu vực và có thể đóng góp nguồn lực cho quá trình tái thiết. Một tiến trình hòa bình được chuẩn bị kỹ lưỡng sẽ giúp giảm nguy cơ những bất đồng chưa được giải quyết làm đổ vỡ thỏa thuận.

Đối thoại không đồng nghĩa với từ bỏ lập trường, mà là tìm kiếm phương thức xử lý khác biệt thông qua các cơ chế chính trị và ngoại giao. Vì thế, giá trị của vòng đàm phán tháng 11-2026 không chỉ nằm ở khả năng đạt được văn bản chung, mà còn ở việc xác lập lộ trình rõ ràng, biến những tiếp xúc ban đầu thành tiến triển thực chất.

Xây dựng nền tảng an ninh chung

Một bước tiến quan trọng trên con đường hòa bình là tạo ra những khu vực và điều kiện mà người dân có thể cảm nhận trực tiếp lợi ích của việc giảm giao tranh. Một điển hình chính là thỏa thuận ngừng bắn cục bộ tại Oleshky, khu vực Nga kiểm soát ở vùng Kherson, từ ngày 27-10 nhằm tạo điều kiện đưa hàng cứu trợ vào và sơ tán dân thường. Dù còn hạn chế, những thỏa thuận dạng này có thể góp phần bảo vệ sinh mạng, tạo dựng lòng tin và chứng minh rằng các bên vẫn có khả năng hợp tác trong những vấn đề nhân đạo thiết yếu.

Từ các thỏa thuận giới hạn, mục tiêu tiếp theo là xây dựng cơ chế ngừng bắn rộng hơn, có giám sát và quy trình xử lý vi phạm rõ ràng. Cơ chế này cần xác định cách thức xác minh tình hình trên thực địa, đầu mối liên lạc giữa các bên và phương thức giải quyết những cáo buộc vi phạm. Khi các quy định được công bố minh bạch và thực hiện nhất quán, nguy cơ những sự cố cục bộ leo thang thành đối đầu lớn có thể được hạn chế.

Các chuyên gia chính trị quốc tế cũng đã phân tích những rủi ro mà Ukraine có thể phải đối mặt sau ngừng bắn, từ khả năng giao tranh tái diễn đến các hoạt động phá hoại và gây sức ép chính trị. Những cảnh báo này không làm giảm giá trị của ngoại giao; ngược lại, chúng cho thấy vì sao một thỏa thuận cần được thiết kế cẩn trọng, có cơ chế thực thi và được hỗ trợ bởi những cam kết đủ tin cậy.

Dĩ nhiên, bảo đảm an ninh cần được xem là nền tảng của hòa bình. Một khuôn khổ an ninh hiệu quả cần đủ linh hoạt để có thể triển khai từng bước, đồng thời đủ cụ thể để các bên hiểu rõ trách nhiệm khi xảy ra khủng hoảng. Một ví dụ là sau khi chiến sự chấm dứt, nếu Ukraine nhận được những cam kết cụ thể về hỗ trợ quốc phòng, chia sẻ thông tin, phòng không và phản ứng khi thỏa thuận bị vi phạm, Kiev sẽ có cơ sở vững chắc hơn để tham gia tiến trình chính trị. Quan trọng hơn, việc phục hồi kinh tế, xây dựng lại cơ sở hạ tầng, tạo việc làm và hỗ trợ người dân trở về nhà sẽ góp phần củng cố nền tảng xã hội cho hòa bình. Dù được dự báo có thể tốn tới hàng trăm tỷ USD và kéo dài cả thập kỷ, nỗ lực này là tiêu chí "đủ" để Ukraine có thể thực hiện các cam kết chính trị lâu dài.

Về lâu dài, hòa bình bền vững đòi hỏi một khuôn khổ an ninh có thể xử lý bất đồng mà không dẫn đến việc sử dụng vũ lực. Các bên không nhất thiết phải thống nhất mọi vấn đề, nhưng cần xây dựng những nguyên tắc rõ ràng về chủ quyền, sử dụng sức mạnh quân sự, liên lạc khẩn cấp và giải quyết tranh chấp. Cơ chế đối thoại thường xuyên sẽ góp phần giảm nguy cơ hiểu lầm, tạo điều kiện xử lý khủng hoảng và mở rộng hợp tác trong những lĩnh vực có lợi ích chung.

Một điều hiển nhiên là hòa bình chỉ bền vững khi được xác lập bằng khả năng người dân trở lại cuộc sống bình thường, các quốc gia thực hiện cam kết và những tranh chấp được xử lý bằng biện pháp hòa bình. Cơ hội đối thoại trong tuần tới nếu được tận dụng hiệu quả để xây dựng cơ chế an ninh đáng tin cậy, sẽ là điểm khởi đầu cho quá trình phục hồi và hòa giải. Đây cũng là cơ hội giảm đối đầu kéo dài, mở ra triển vọng về một trật tự an ninh ổn định hơn cho toàn châu Âu.