Việt Nam thăng hạng GII: Đưa đổi mới sáng tạo thành sức cạnh tranh

Tăng một bậc trong năm 2026 và tiến 16 bậc trong một thập niên, Việt Nam đứng thứ 43 trong 139 nền kinh tế được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) đánh giá về đổi mới sáng tạo. Đáng chú ý, thứ hạng đầu ra tăng hai bậc, từ vị trí 37 lên 35, góp phần cải thiện kết quả chung.

Kết quả này ghi nhận tiến bộ, đồng thời đặt ra yêu cầu chuyển những nguồn lực đã được đầu tư thành năng lực nghiên cứu, sản phẩm công nghệ và hiệu quả trong sản xuất, kinh doanh.

Chính sách và nguồn lực bước đầu tạo chuyển biến

Tại lễ công bố Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII), Tổng Giám đốc WIPO Daren Tang nhắc đến Việt Nam cùng Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Philippines, Morocco và Indonesia trong nhóm thăng hạng nhanh nhất từ năm 2013. Báo cáo WIPO xác định đây là bảy nền kinh tế thu nhập trung bình có bước tiến nổi bật về thứ hạng.

Việt Nam tiếp tục đứng thứ hai trong nhóm các nền kinh tế thu nhập trung bình thấp, sau Ấn Độ; đứng thứ ba trong ASEAN, sau Singapore và Malaysia.

Hai chỉ số tiếp tục dẫn đầu thế giới là tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao và tỷ trọng xuất khẩu hàng hóa sáng tạo. Việt Nam cũng duy trì 16 năm liên tiếp có kết quả đổi mới sáng tạo cao hơn mức kỳ vọng theo trình độ phát triển.

Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đánh giá, việc đầu ra đổi mới sáng tạo tăng hai bậc là kết quả đáng ghi nhận, cho thấy chính sách và nguồn lực dành cho lĩnh vực này bước đầu phát huy hiệu quả.

Theo Bộ trưởng, chuyển biến gắn với triển khai quyết liệt Nghị quyết số 57-NQ/TW. Nguồn lực đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tăng mạnh; hệ thống chính sách, pháp luật từng bước được hoàn thiện. Sự tham gia của Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học góp phần bước đầu hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Cùng với tăng nguồn lực là thay đổi cách tiếp cận quản lý, từ chú trọng đầu vào sang kết quả và hiệu quả thực chất. Nguồn lực được ưu tiên cho nghiên cứu và phát triển, công nghệ cao, công nghệ chiến lược và những lĩnh vực có khả năng tạo tác động lớn đối với sự phát triển của đất nước.

Một số chỉ số cho thấy sự cải thiện trong kết nối nghiên cứu và phát triển sản phẩm. Hợp tác nghiên cứu giữa trường đại học và doanh nghiệp tăng bảy bậc, lên vị trí 24; nhân viên nghiên cứu trong doanh nghiệp tăng hai bậc, lên hạng 49. Đơn đăng ký sáng chế theo nước xuất xứ tăng ba bậc, lên hạng 63; mức độ phức tạp của sản xuất và xuất khẩu tăng tám bậc, lên hạng 44.

Từ chỉ số đánh giá đến công cụ điều hành

GII năm 2026 đánh giá năng lực đổi mới sáng tạo thông qua 79 chỉ số thành phần, đồng thời giới thiệu 100 cụm đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới. Qua các điều kiện đầu vào và kết quả đầu ra, bộ chỉ số giúp mỗi nền kinh tế nhận diện thế mạnh, hạn chế và những nền tảng cần tiếp tục đầu tư.

Từ năm 2017, Việt Nam sử dụng GII như công cụ quản lý, điều hành, phân công các bộ, ngành phụ trách những chỉ số cụ thể. Cách làm này hình thành cơ chế phối hợp liên ngành, gắn nhiệm vụ cải thiện năng lực đổi mới sáng tạo với trách nhiệm của từng cơ quan.

Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò đầu mối theo dõi, điều phối, phối hợp với các bộ, ngành và địa phương đề xuất giải pháp nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia.

Việc sử dụng GII để hoạch định chính sách ngày càng phổ biến. Theo khảo sát năm 2025-2026 của WIPO, 93 quốc gia thành viên sử dụng kết quả GII trong xây dựng chiến lược, chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Với Việt Nam, kết quả năm nay chỉ rõ những nền tảng cần củng cố. Trong khi đầu ra tăng hạng, đầu vào đổi mới sáng tạo giảm từ vị trí 50 xuống 54. Trụ cột nhân lực và nghiên cứu xuống hạng 79; thể chế xuống hạng 64; cơ sở hạ tầng xuống hạng 59. Công bố khoa học và kỹ thuật đứng thứ 106, khoản thu từ bản quyền, phí và giấy phép đứng thứ 110.

Những kết quả này đặt ra yêu cầu kết nối việc cải thiện từng chỉ số với nâng cao năng lực thực tế: chất lượng nhân lực, khả năng nghiên cứu và hiệu quả ứng dụng công nghệ của doanh nghiệp.

Doanh nghiệp thực sự vào cuộc để tạo bước tiến tiếp theo

Theo Bộ trưởng Vũ Hải Quân, để hướng tới nhóm 40 quốc gia dẫn đầu GII năm 2030 và nhóm 30 năm 2045, Việt Nam cần tập trung vào ba nhiệm vụ trọng tâm.

Trước hết là nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt nhân lực phục vụ các ngành công nghệ chiến lược và đội ngũ có trình độ sau đại học. Tiếp đó là đẩy mạnh công bố khoa học quốc tế, gia tăng bằng sáng chế. Yêu cầu đặc biệt quan trọng là tăng sự tham gia của doanh nghiệp vào nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Doanh nghiệp cần đầu tư mạnh hơn về tài chính và con người, đưa công nghệ và chuyển đổi số vào sản xuất, kinh doanh nhằm nâng chất lượng sản phẩm, gia tăng giá trị và năng suất lao động. Bộ trưởng nhấn mạnh doanh nghiệp thực sự vào cuộc là điều kiện để đạt các mục tiêu đổi mới sáng tạo năm 2030 và 2045.

Với vai trò đầu mối điều phối cải thiện GII, Bộ Khoa học và Công nghệ tiếp tục hoàn thiện thể chế từ yêu cầu thực tiễn; thúc đẩy đầu tư nghiên cứu và phát triển; thu hút các tập đoàn quốc tế thành lập trung tâm R&D, mở rộng đầu tư vào công nghệ cao và công nghệ chiến lược.

Bộ đồng thời thúc đẩy vốn cho doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ, hình thành các cụm và liên kết đổi mới sáng tạo, phát triển doanh nghiệp công nghệ, hỗ trợ tiếp nhận, hấp thụ và làm chủ công nghệ.

Bước tiến về thứ hạng cần được tiếp nối bằng kết quả trong nền kinh tế. Khi doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu, viện và trường gắn kết với nhu cầu sản xuất, các bộ, ngành và địa phương cùng tháo gỡ điểm nghẽn, nguồn lực đổi mới sáng tạo có thêm điều kiện chuyển thành sản phẩm, năng suất và sức cạnh tranh của Việt Nam.